ΝΕΑ των ΦΙΛΙΑΤΩΝ

Απαντώντας στο ερώτημα φίλων και αναγνωστών ¨που βρήκες τόσα στοιχεία¨ για τα βιβλία μου¨Κάτι για το Φιλιάτι¨ και ¨Φιλιάτες Ιστορικά και Λαογραφικά Στοιχεία¨ αναγράφω οτι μελέτησα- μεταξύ των άλλων πηγών- και τα παρακάτω βιβλία, από τα οποία σταχυολόγησα διάφορα ιστορικά και λαογραφικά στοιχεία. Η ιστορία πρέπει να έχει τεκμηρίωση και όπως θα διαπιστώσατε όλα όσα παραθέτω στα βιβλία βασίζονται σε τεκμήρια- παράδειγμα το πότε ιδρύθηκε η Φιλαρμονική Φιλιατών και η ποδοσφαιρική ομάδα ΑΡΗΣ Φιλιατών, το αποδεικνύουν τα επίσημα έγγραφο ίδρυσης τους και όχι ¨κάπου το είχα δει γραμμένο.¨ Την σταχυολόγηση θα την δημοσιοποιήσω σε συνέχειες στην ιστοσελίδα- ίσως φανεί χρήσιμη σε κάποιον μελετητή.

Ο ΑΓΏΝΑΣ ΤΩΝ 16 ΧΩΡΙΩΝ ΤΗΣ ΕΠΑΡΧΙΑΣ ΦΙΛΙΑΤΩΝ

1858-1930, Νικ. Σκόπα, Σπ. Χαραμόπουλου

Το οθωμανικό κράτος τον 15ο και 16ο αι. έχουν τιμαριωτικό σύστημα για τη γη. Ιδιοκτήτης το κράτος, δίνει γη στους καλλιεργητές και εισπράττει φόρους με τους τιμαριούχους. Δεν υπάρχει αριστοκρατία (φεουδαρχισμός). Το σύστημα μετά το βυζαντινό φεουδαρχισμό ήταν σαν νίκη των αγροτών, γι’ αυτό ανέβηκε η αγροτική παραγωγή. Το τρωτό του ήταν η αυθαιρεσία των διοικητικών υπαλλήλων – τιμαριούχων.

1283, 30/3, Ιωάννινα, υπάρχει μπουγιουρντί του Τούρκου Διοικητή Ιωαννίνων να τραβήξουν χέρι οι Αγάδες από το μοναστήρι Αγίου Γεωργίου Καμίτσιανης.

ΜΟΥΛΚΙΑ εκτάσεις γης που είχαν την επικαρπία αξιωματούχοι που έκαναν κάτι για το συμφέρον του Σουλτάνου.

17ος αιώνας εμφανίζονται τα τσιφλίκια. Ελάττωση του αγροτικού κόσμου και φυγή στα ορεινά. Ανάδειξη τοπικών αρχόντων ηγεμόνων.

Ζιαμέτια, = μεγάλα φεουδαρχικά τμήματα, τιμάρια = μικρότερα.

Χωριό, οι άρενες κάτοικοι εξέλεγαν τους προεστούς ή δημογέροντες ή κοτζαμπάσηδες που τους εκπροσωπούσαν στην πρωτεύουσα της επαρχίας = Καζάς.

Τρεις βασικοί φόροι : α. δεκάτη, στα σιτηρά, λάδι, β. κεφαλικός ή χαράτσι – για τους μη μουσουλμάνους και γ. φόρος τελωνείου.

25-8-1820, στου Τσαμαντά ο παπα Δημήτρης κάνει ενθύμιση σε εκκλησιαστικό βιβλίο για εξορία εκατό φαμιλιών του χωριού επί 17 μήνες στο Γαρδίκι της Κολόνιας για να τους εκβιάσει να το κάνουν τσιφλίκι.

Τα 16 χωριά + εννιά παραρτήματα αυτών είναι : Τσαμαντάς, Μπαμπούρι, Λιά, Γλούστα, Λίστα, Τσαρακλιμάνι, Κούτσι, Λεφτοκαρυά, Μπράνια, Λύκο, Ραβενί, Κοκκινολιθάρι, Μαλούνι, Κεραμίτσα, Λίμποβο, Κοκκινίστα, και Αχούρια Αγίων Πάντων, Αχούρια Μπαμπουρίου, Φατήρι, Βολά, Αράχωβα, Ζενέλι, Βορτόπια, Ξέχωρο, Πόβλα.

Τα παραπάνω χωριά άρχισαν να επικοίζονται μετά το κίνημα του 1611. Από τα εξισλαμισμένα χωριά Μαρκάτι, Λινάτι, Γιάννιαρι, κλπ.

1735, αλλαξοπιστίες.

Ο παπα Γιάννης Θέμελης από το Μαχαλά Δελβίνου έφυγε για το Λιά το 1732 μαζί με 42 οικογένειες . Γύρισαν σε τρεις μήνες και έκαψαν τέσσερα σπίτια Μαχαλιωτών που είχαν αλλαξοπιστήσει.

Δεύτερο κύμα επικοιστών ήταν από τα πεδινά Φιλιατών.

Χρήστος Καίσαρης, Δημοσιογράφος, γράφει στο φύλλο 6/6/38 ΤΗΣ ΘΕΣΠΡΩΤΙΑΣ. Οι μπαμπουριώτες και άλλοι επανωχωρίτες με τους Ντόμαρη, Ζήκο Μούρτο, Δημ. Ρούμπη όπως λεει και το τοπικό τραγούδι έκλεισαν το διάβα του πασά Αλή στην Κλεισούρα (Πλόκιστα). Επίσης γράφει για Τσιάβο Βασίλη και κλέφτες μπαμπουριώτες καμποτζιένους τους οποίους αποκεφάλισε ο Αλής και εξόρισε τις οικογένειές τους.

Αθανάσιος Ψαλλίδας, (1829-30;) Εις την Τσαμουριά όλα τα χωριά είναι πολεμικώτατα για να τα τραβήξει ο Αλής με το μέρος του τους έκανε ταξίματα. (19ος αι., ανατολικό ζήτημα). Φθορά Τουρκίας, ρωσοτουρκικός πόλεμος.

1853-56, Κριμαϊκός πόλεμος, οι Άγγλοι βοηθούν την Τουρκία.

1854, επανάσταση της υπόδουλης Ελλάδας. Στην ήπειρο ξεκίνησε από το Ραδοβίζι. Παλιοί αγωνιστές του 21 βοήθησαν με αρχηγό τον Κίτσο Τζαβέλλα. Κατοχή του Πειραιά από το συμμαχικό στόλο. Τέλος της εξέγερσης. Ήττα στο Πέτα.

Συμμετοχή των δεκαεξαχωριτών με τους Δημ. Ρούμπη και Δημ. Ντόμαρη και με την κραυγή Ντετε Τσάμηδες καημένοι. Στις αρχές του Φεβρ. 1854 κατέλαβαν το Φιλιάτι. Έκαψαν σπίτια, συνέλαβαν τη μάνα του Τζαφέρ Πασά Ντέμυ και άλλες τούρκικες οικογένειες. Οι Τσάμηδες οργανώθηκαν, έδιωξαν τους δεκαεξαχωρίτες, έκαψαν χωριά, βίασαν, σκότωσαν κλπ.

Στο τέλος του 19ου αιώνα η επαρχία Φιλιατών έχει μεγάλη πληθυσμιακή πυκνότητα. Στα 16 χωριά 1869 σπίτια με 9074 ψυχομέτροι (απογραφή τουρκική 1895).

Ο χειμαριώτης Σπυρομήλιος το 1878 συνέταξε πίνακα στατιστικό που υποβλήθηκε το 1881 στο συνέδριο Βερολίνου που αποφάσισε προσάρτηση Θεσσαλίας και Ηπείρου. Στην επαρχία Φιλιατών οι Μουσουλμάνοι το 47% (12.000 χριστιανοί, 10500 μουσουλμάνοι).

Οι πρώτες προσπάθειες των Ντεμάτων-Σεϊκάτων για τσιφλικοποίηση των δεκάξι χωριών και εννιά παραρτημάτων τους ξεκίνησε με την απελευθέρωση της Ελλάδας το 1828 και τη δημιουργία του ελληνικού κράτους.

Το 1839-1844 ξεκίνησε τουρκικό κτηματολόγιο, καταγράφηκαν τα χωριά, ιδιόκτητα και δίδεται ο φόρος δεκάτη, κεφαλικός ο δε Μουχτάρης ερχόταν σε επαφή με τον εισπράκτορα – Τοπάρχη Δελβίνο.

1861, ζητήθηκε από τους αγάδες ατέλεια του Τσαμαντά και επί τέσσερα έτη δεν δώσαμε (Κεσίμι).

Το 1814 ο Αλής διέλυσε την τοπαρχία Δελβίνου και προσάρτησε την επαρχία Φιλιατών στην κυριαρχία του διορίζοντας εισπράκτορες των χωριών τους Σεϊκάτες.

Μετά την επανάσταση του 21, τις ανώμαλες καταστάσεις κλπ., οι δεκαεξαχωρίτες ζήτησαν προστασία από αγάδες, πρώτα από τους χασανάτες από το καλπάκι, μετά από τον Μουσταφά Μπούκουρη από το Φιλιάτι, τον οποίο σκότωσαν οι Σεϊκάτες και πήραν αυτοί μόνοι τους την προστασία και το αγαλίκι (φύλαχτρα). Αργότερα οι Σεϊκάτες συμφιλιώνουν με τους Ντεμάτες και βάζουν σχέδια τσιφλικοποίησης των χωριών.

Το 1822 μετά την πτώση του Αλή αναγνωρίζονται από τον Εμίν πασά των Ιωαννίνων πάλι σαν κεφαλοχώρια και το 1854 χορηγείται επίσημη σφραγίδα με αραβικά γράμματα (ότι είναι κεφαλοχώρια και έχουν εξουσία).

1851, 20 Ιουλίου, οι Νουχουμπίρηδες και Δεγκιλήδες Μπαμπουρίου και Ελιάς βάζουν σύνορο μεταξύ των χωριών τους που σημαίνει ότι ήταν κύριοι της γης τους.

1856, «Χάτι Σερίφ Τανζιμάτ» (μεταρρύθμιση εξέδωσε ο Σουλτάνος που αναγνώρισε τα δικαιώματα μη μουσουλμανικών κοινοτήτων). Αυτό ξεσήκωσε πολλούς μουσουλμάνους φεουδάρχες που έχαναν προνόμια. Αυτό έδωσε τη λαβή αντίδρασης στους Ντεμάτες-Σεϊκάτες να προχωρήσουν στην τσιφλικοποίηση των δεκάξι χωριών και εννιά παραρτημάτων.

1863, προσάρτηση επτανήσου. Βρήκαν αφορμή οι αγάδες να κατηγορήσουν τους δεκαεξαχωρίτες σαν ταραχοποιούς (ζηκομούργος, ΄Ντόμαρης, Ρούμπης) και με φιλοδωρήματα να πείσουν την Πύλη να τα δώσει τσιφλίκια τους.

1858-1864, δικαστικός αγώνας δεκαεξαχωριτών για τους Αγάδες που διεκόπη το 1862.

1862, πολλοί Γλουστινοί φεύγουν για Μαυρονόρος, οι δεκαεξαχωρίτες αποφασίζουν να αφήσουν τον τόπο χέρσο και πολλοί ζητιανεύουν.

1861, οι Τσαμαντιώτες φτιάχνουν κοινή υπεύθυνη δήλωση να μην δίνουν φύλακτρα.

1832, Αι Δημήτρη 15. Έγραφε η ομολογία (σινέτι) των Ντρίζι Ντέμου, Γάκε Ντέμο, που  λέει τι παίρνανε από παλιά από τους Τσαμαντιώτες, 400 οκάδες μέλι, 400 οκάδες τυρί, 6 στέρφα, 733 γρόσια αγαλίκι και ακόμη δείχνει ότι δεν παίρναν γαιόμορο σαν τσιφλικάδες στοιχείο σημαντικό υπέρ των δεκαεξαχωριτών.

1863, επιτροπή υπο τον αρχιμανδρίτη Φιλήμονα Κίτσο. Πήγε στην Πόλη όπου τους δόθηκε φιρμάνι που έλεγε στους αγάδες ότι τα χωριά τους δεν είναι ολοκληρωμένα. Οι δεκαεξαχωρίτες έστειλαν εκπρόσωπους με έγγραφο στην Πόλη αλλά αυτοί εφονεύθηκαν στο δρόμο. Γλίτωσαν δύο αλλά τα έγγραφα διερπάγησαν.

1866, μάρτυς (ανταπόκριση εφημερίδας), απήλθαν εις Φιλιάτες την πρωτεύουσα της Τσαμουριάς ο Μεμούρης (δημόσιος υπάλληλος) οι επί τούτου ελθόντες εξ Κωνσταντινουπόλως και εκεί μετά του Καιμακάμη Αργυροκάστρου εκάλεσαν περί τους 80 εκπροσώπους δεκαεξαχωριτών για να τους πιέσουν. Εν τω μεταξύ, 1000 δεκαεξαχωρίτες πήγαιναν στα Γιάννενα να διαμαρτυρηθούν. Αρχηγοί των αγάδων ήταν ο Σαμπάν Ντέμος και Νταλίπ Σέϊκος.

1867-1919, ακήρυχτος πόλεμος δεκαεξαχωριτών με αγάδες

1868, πρώτο θύμα ο παπα Γιάννης, αρχιερατικός επίτροπος Φιλιατών από την Πλεσίβιτσα, που τον δολοφόνησαν έξω από το Φιλιάτι. Ο Άνθιμος Τσάτσος μητροπολίτης Παραμυθιάς τότε με συνεχή διαβήματά τους έγινε το μίσος των αγάδων και αναγκάστηκε να μετατεθεί. Το 1895 έγινε Πατριάρχης.

1879, απόφαση του τουρκικού δικαστηρίου να απομακρυνθούν ο Σαμπάν Σαλίχ Ντεμ έως ότου εκδοθεί η απόφαση του δικαστηρίου.

Φιλιατιώτες μουσουλμάνοι που δολοφόνησαν δεκαεξαχωρίτες από το 1858 ως 1813. Μουσάν Σέικο, Αμπεντίν Σιαμπάν, Βεϊτσάλ Σιαμπάν, Χαρούμ Ντογιάκα και Μεχμέτ Ντογιάκα (Ντεμάτες) Φέζιο Αράπης, Αλή Σούλιο, Κάσοπ Ντούτσεκ.

Φαδίλη, γυναικαδελφός του Χότζα Μεμέ, Καμίλ Σέϊκο, Χακί Μουσά, Χαϊρεντίν Μέιτσε Σέϊκο, Φέιζιο Γιάννιαρη (αρχηγός Σεϊκάτων Νταλίπ Σέϊκος).

Το 1911 στου Λιά τρώει ξύλο ο Χαρούπ Ντογιάκας (και λέει : αν ζήσω ορε Λιά βρώμη θα σε σπείρω).

Το 1863 Αβδούλ Λιατίφ έπαρχος της υποδιοίκησης Φιλιατών, Αντέμ Φετβίς ιεροδικαστής Φιλιατών.

1912, Αύγουστος, αρχηγός και υπαρχηγός αλβανικού κομητάτου. Φέζιο Γιάννιαρης και Μέτε Νταγίρας ή Σαίκ, πίεζαν τους δεκαεξαχωρίτες και θέλαν τα σύνορα στον Καλαμά.

Τουλαμπόβου της Παναγιάς – σκότωσαν το Φέζιο Αγά – και τον Μέτε Νταγίρα – γεια σου καπετάν Κρομμύδα.

1916, Φλεβάρης, Γ. Ακτσελής, αντιεισαγγελεας Ιωαννίνων, διεξάγει έρευνα στο Φιλιάτι για το θέμα των δεκαεξαχωριτών.

Ντεμάτες και Σεϊκάτες αριθμούν 500 άτομα, λέει ο παραπάνω.

Επιτροπή των μουσουλμάνων είναι Ρετζέκ Ντέμος, Χακί Σέίκος, Χουζνί Σέϊκος, Κασί Τσάμης.

Το 1917 που ήρθαν εδώ Ιταλοί σύμμαχοι με την Ελλάδα στην Αντάντ προσπάθησαν οι μουσουλμάνοι να εισπράξουν αλλά οι Ιταλοί τους γύρισαν πίσω.

Το 1918 προσπάθησαν πάλι να εισπράξουν με τη βοήθεια της αστυνομίας, η οποία συνέλαβε και κόσμο. Έγινε μεγάλη διαδήλωση στο Φιλιάτη (η μπροστινέλα έφτανε στο τουρκικό διοικητήριο – στην κεντρική πλατεία με τα πλατάνια – και η πισινέλα εβάδιζε στον κάμπο).

1930, 14-12, πρωτοδικείο Ιωαννίνων, δικαιώνεται ο αγώνας των δεκαεξαχωριτών. Ενάγοντες Μουσάτ Ντέμης του Χαμίτ, Χουσνί Σέικος του Αμπάζ, Χακί Σέικος του Μουσά, Κιεσίμ Τσάμης.

1832, Σπαχής Αβδούλ Ραχμάν Ντέμ, έχει παραχωρητήρια για πολλά χωριά.

1912, Μεχμετ Εφέντης Μουφτής Φιλιατών (αγοράζει γη στην Αράχωβα).

Το φοινίκι πλήρωνε 50-60 λίρες αγαλίκι στον Χαρούμ Αγά και Ουζέρ Νόνη.

1702, ιεροδικείο Καζά, υποδιοίκηση Μαζαράτων για το τσιφλίκι Τσαρακλιμάνι.

1718-1720-1728-1737 πωλητήρια ενωπιον του ιεροδικείου αφορών τα χωριά Τσαμαντά, Κεραμίτσα κλπ.

1832, παραχωρητήρια (ταπουναμέ) του Σπαχή Αβδούλ Χαμίτ Ντεμ αφορών τα χωριά Τσαρακλιμάνι και Ξέχωρο Ντεμ ως τσιφλίκια επ ονόματι των κληρονόμων Χατζή Ντεμ (συγγενών του Σπαχή).