Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης: αρνητικός ο εθισμός στην κουλτούρα του «αναλώσιμου σχολικού εγχειριδίου»- Παιδεία και Οικονομία Καταναλωτισμού με την πρακτική του σχολικού βιβλιοχουλιγκανισμού
του Γιώργου Μαστορίδη
Η σύγχυση της λειτουργίας του Εγχειριδίου ως σημείου αναφοράς και φορέα συγκροτημένης γνώσης με εκείνη του Τετραδίου, το οποίο είναι εργαλείο της μαθησιακής εξάσκησης, έχει σοβαρές παιδευτικές παρενέργειες. Η φύση του Εγχειριδίου (Manual) είναι δομημένη από τους ειδικούς να κατευθύνει και να διευκολύνει την διδακτική και μαθησιακή διαδικασία. Οι επιταγές για γράψιμο επάνω στα Εγχειρίδια είναι από την πλευρά της κοινωνιολογίας της εκπαίδευσης αντιπαιδαγωγικές και πολλαπλά καταστροφικές. Αυτές οι πρακτικές οδηγούν νομοτελειακά στον σχολικό βιβλιοχουλιγκανισμό.
Κοινωνιολογικά, οι εντολές για λύσεις των ασκήσεων με το γράψιμο επάνω στα εγχειρίδια θεωρούνται καταστροφικές για τους εξής λόγους:
1. Απαξίωση και ευτελισμός: Το εγχειρίδιο παύει να αντιμετωπίζεται ως πνευματικό κτήμα και αντικείμενο αξίας που πρέπει να διατηρηθεί σε άριστη κατάσταση για πολλοστή χρήση. Μετατρέπεται σε αναλώσιμο υλικό «μιας χρήσης».
2. Βιβλιοχουλιγκανισμός: Όταν το παιδί μαθαίνει θεσμικά ότι μπορεί να συμπληρώνει ένα δομημένο σύγγραμμα, χάνεται ο σεβασμός προς το αντικείμενο με συνέπεια να το μουντζουρώνει, να το σκίζει ή να το καίει. Αυτή η μάθηση οδηγεί νομοτελειακά στην εικόνα των κατεστραμμένων βιβλίων στους δρόμους και τις πλατείες στο τέλος της σχολικής χρονιάς.
3. Πνευματική οκνηρία: Η μετατροπή του εγχειριδίου σε «φύλλο εργασίας» περιορίζει τη σκέψη σε μια μηχανική κάλυψη κενών, εμποδίζοντας την ανάπτυξη της αφαιρετικής ικανότητας που προσφέρει η μεταφορά της γνώσης στο δικό του, λευκό τετράδιο.
4. Κοινωνική αναπαραγωγή: Η καταστροφή του εγχειριδίου αμαυρώνει την έννοια της ανθρωπιστικής παιδείας ενισχύοντας μια κουλτούρα σπατάλης, η οποία αντιβαίνει στην παιδαγωγική της υπευθυνότητας και ακυρώνει τη δυνατότητα επαναχρησιμοποίησής του από τη Σχολική Βιβλιοθήκη με Βιβλιοθηκονόμο.
Η αντίθεση ανάμεσα στο «αναλώσιμο» και το «διατηρήσιμο» βιβλίο αποτελεί τον πυρήνα της κρίσης της ανθρωπιστικής παιδείας. Στην ουσία, η πρακτική της ετήσιας βιβλιοκαταστροφής επιβάλλει μια «χρήση χωρίς μνήμη», μετατρέποντας τον μαθητή από μελετητή σε απλό διεκπεραιωτή. Ο αρνητικός εθισμός στην κουλτούρα του «αναλώσιμου σχολικού εγχειριδίου» και αντίθετα ο θετικός εθισμός στην ποιότητα (habit of quality) της πολυετούς δανειστικής χρήσης συνδέονται με την ευρύτερη υποβάθμιση ή αναβάθμιση της ανθρωπιστικής παιδείας στο σύγχρονο σχολείο.
1. Ο αρνητικός εθισμός: Η γνώση ως «προϊόν ταχείας κατανάλωσης»
Παιδοψυχολογικά, η αντιμετώπιση του εγχειριδίου ως αναλώσιμου υλικού δεν είναι απλώς μια τεχνική αλλά μια βαθιά αντιπαιδαγωγική επιλογή. Όταν το κράτος επιτάσσει στο σχολείο τη χρήση του εγχειριδίου ως «τετράδιο μιας χρήσης», καλλιεργεί υποσυνείδητα στον μαθητή την πεποίθηση ότι η γνώση έχει ημερομηνία λήξης.
α) Υποβάθμιση της Ανθρωπιστικής Παιδείας: Η ανθρωπιστική παιδεία βασίζεται στη συνέχεια. Το αναλώσιμο εγχειρίδιο καταργεί τη «μνήμη» της μάθησης. Ο μαθητής μαθαίνει να απορρίπτει την πηγή της γνώσης μόλις τη χρησιμοποιήσει, μια πρακτική που οδηγεί στον πνευματικό κυνισμό, μια στάση απαξίωσης της θεσμικής δωρεάν χορηγίας των σχολικών εγχειριδίων και βαθιάς δυσπιστίας απέναντι σε ανώτερες αξίες.
β) Σχολικός βιβλιοχουλιγκανισμός: Η μετατροπή του βιβλίου σε σκουπίδι, μετά τη συμπλήρωση των ασκήσεων, νομιμοποιεί τη βία απέναντι στο πνευματικό αντικείμενο. Αν το βιβλίο δεν αξίζει να διατηρηθεί, τότε δεν αξίζει και να μελετηθεί σε βάθος.
2. Ο θετικός εθισμός: Η «Συνήθεια της Ποιότητας» (Habit of Quality)
Αντίθετα, η κουλτούρα της πολυετούς δανειστικής χρήσηςστη Σχολική Βιβλιοθήκη με Σχολικό Βιβλιοθηκονόμο, που συναντάμε σε προηγμένα εκπαιδευτικά συστήματα, λειτουργεί ως ηθικό και παιδαγωγικό θεμέλιο:
α) Αναβάθμιση της Ανθρωπιστικής και Πολιτιστικής Παιδείας: Η διατήρηση του βιβλίου καλλιεργεί την αισθητική και την επιμέλεια. Το βιβλίο παραμένει «ζωντανό» στο ράφι, έτοιμο για μελλοντική αναφορά. Αυτή η σταθερότητα χτίζει μια συγκροτημένη προσωπικότητα που εκτιμά τη διάρκεια έναντι της εφήμερης πληροφορίας.
β) Σεβασμός και Συλλογικότητα: Ο μαθητής που παραλαμβάνει ένα βιβλίο που χρησιμοποιήθηκε από άλλους και οφείλει να το παραδώσει ακέραιο, αντιλαμβάνεται τον εαυτό του ως μέλος μιας διαγενεακής κοινότητας. Η γνώση είναι «κοινό αγαθό» και όχι ατομικό αναλώσιμο.
3. Η σύνδεση με το σύγχρονο σχολείο
Η ποιοτική δανειστική χρήση και ο σεβασμός του σχολικού εγχειριδίου δεν είναι απλά οικονομικό αλλά πολλαπλό εκπαιδευτικό και κοινωνικό ζήτημα: είναι η πρώτη πράξη αντίστασης στην αποπνευματοποίηση της Δημόσιας Εκπαίδευσης. Η κυριαρχία του «συμπληρώνω και πετάω» αντικατοπτρίζει ένα σχολείο που προσανατολίζεται στην μαθησιακή διεκπεραίωση και όχι στην πνευματική καλλιέργεια του ανθρώπου (Bildung).
Αναχρονιστική Παιδεία και Οικονομία Υπερκαταναλωτισμού
Η πρακτική του γραψίματος πάνω στα σχολικά εγχειρίδια σύμφωνα με τις σχετικές εντολές των γλωσσικών ή άλλων ασκήσεων είναι καταναλωτική, αναχρονιστική, αντιπαιδαγωγική· αποτελεί μια παιδαγωγική αντίφαση που πλήττει τον πυρήνα της συγκρότησης του μαθητή ως σκεπτόμενου υποκειμένου.
Συνοψίζοντας τους λόγους που την καθιστούν προβληματική:
1. Είναι Καταναλωτική: Αντιμετωπίζει το πνευματικό έργο ως fast-food γνώσης. Το βιβλίο υποβιβάζεται σε «χαρτική ύλη» που καταναλώνεται και απορρίπτεται, εθίζοντας το παιδί στην κουλτούρα της σπατάλης και της εφήμερης χρήσης.
2. Είναι Αναχρονιστική: Παρά την επίφαση του «μοντέρνου» και του «διαδραστικού», στην πραγματικότητα επιστρέφει σε μια μηχανιστική μάθηση. Αντί ο μαθητής να συνθέτει λόγο σε ένα λευκό χαρτί (δημιουργική διαδικασία), περιορίζεται στο να «γεμίζει κουτάκια», μια πρακτική που θυμίζει παρωχημένες συμπεριφοριστικές μεθόδους.
3. Είναι Αντιπαιδαγωγική: Καταστρέφει τη «Συνήθεια της Ποιότητας» (Habit of Quality). Όταν το σχολείο νομιμοποιεί τη φθορά του εγχειριδίου, ακυρώνει το μάθημα του σεβασμού προς τη δημόσια περιουσία και την πνευματική δημιουργία, ανοίγοντας την πόρτα στον βιβλιοχουλιγκανισμό.
4. Υποβαθμίζει την Ανθρωπιστική Παιδεία: Η Ανθρωπιστική Παιδεία στοχεύει στην καλλιέργεια του Λόγου και Διαλόγου, της Μνήμης και Νοημοσύνης. Το γράψιμο πάνω στα εγχειρίδια κατακερματίζει τη σκέψη και αφαιρεί από το βιβλίο τον χαρακτήρα του ως «σταθερού σημείου αναφοράς». Η γνώση γίνεται αποσπασματική, «τρυπημένη» από ασκήσεις, και παύει να λειτουργεί ως ενιαίο αισθητικό και νοητικό οικοδόμημα. Στην ουσία, η επιταγή αυτή μετατρέπει το σχολείο από εργαστήριο πολιτισμού σε διεκπεραιωτικό κέντρο, όπου η «μηχανιστική μάθηση» υπερτερεί της «βαθύτερης ουσίας».
Παιδαγωγική χρήση του Τετραδίου: Ολιστική Μάθηση (Decroly)
Η χρήση του Τετραδίουως αποκλειστικού χώρου γραφής και όχι του βιβλίου, του θρανίου(!) ή του τοίχου(!), λειτουργεί στις αναπτυγμένες χώρες παιδαγωγικά ως μέσου πολλαπλής άσκησης του μαθητή αφενός με την πειθαρχία της σκέψης και της ποιότητας, αφετέρου με την βιωματική ανάπτυξη της ενεργής Μνήμης και Νοημοσύνης. Για παράδειγμα, στο Γλωσσικό Μάθημα μεταφέρουμε στο Τετράδιο ολόκληρη την γλωσσική άσκηση και υπογραμμίζουμε τη ζητούμενη λέξη ή φράση με άμεσα παιδαγωγικά αποτελέσματα την Ολιστική Μάθηση (Decroly) και την καλύτερη αναγνωστική κατανόηση.
Πραγματικά, η μεταφορά της άσκησης στο Τετράδιο δεν είναι μια απλή αντιγραφή, αλλά μια σύνθετη νοητική και σωματική λειτουργία με συγκεκριμένα και καθοριστικά αποτελέσματα:
1. Η Πειθαρχία της Ποιότητας (The Discipline of Form): Το λευκό χαρτί του τετραδίου απαιτεί από τον μαθητή να οργανώσει τον χώρο του, να προσέξει τον γραφικό του χαρακτήρα και να δομήσει τη σκέψη του από το μηδέν. Αυτή η «άσκηση ποιότητας» καλλιεργεί τον αυτοσεβασμό και την αισθητική της γνώσης: «έξη, δευτέρα φύση».
2. Qui scribit, bis legit (Ολιστική Μάθηση): Η εγγραφή στο τετράδιο ενεργοποιεί τη μακροπρόθεσμη μνήμη. Καθώς ο μαθητής γράφει ολόκληρη την πρόταση στο Τετράδιο και υπογραμμίζει τη ζητούμενη λέξη, το μυαλό του αντί να εστιάζει αποσπασματικά σε ένα «κενό» επεξεργάζεται τη σύνταξη, την ορθογραφία και το νόημα συνολικά (Ολιστική μέθοδος Decroly).
3. Ανάπτυξη Πρακτικής Νοημοσύνης μέσω της Χειροπρακτικής Σκέψης: Η κίνηση του χεριού στο τετράδιο συνδέεται άρρηκτα με τη νευρολογική ανάπτυξη. Η γραφή στο τετράδιο είναι μια βιωματική ιεροτελεστία, ενώ η συμπλήρωση στο βιβλίο είναι μια διεκπεραιωτική κίνηση.
4. Το Τετράδιο ως Προσωπικό Αρχείο: Το τετράδιο γίνεται το «πνευματικό ημερολόγιο» του μαθητή, ένας χώρος όπου αποτυπώνεται η πρόοδός του. Αντίθετα, το γραμμένο εγχειρίδιο καταλήγει να είναι ένα αντικείμενο «πληγωμένο και λερωμένο» που προκαλεί την απώθηση και, τελικά, τον βιβλιοχουλιγκανισμό.
Συμπερασματικά, στις αναπτυγμένες χώρες που επενδύουν στην Ανθρωπιστική Παιδεία, η παιδαγωγική διάκριση μεταξύ του Εγχειριδίου και του Τετραδίου είναι αυτονόητη και σαφής: το τετράδιο είναι εργαλείο εξελικτικής μαθησιακής σκέψης και δράσης, ενώ το διδακτικό εγχειρίδιο καθορίζει το περιεχόμενο και τη μέθοδο διδασκαλίας και μάθησης εμπνέοντας παιδαγωγικές αξίες όπως η αγάπη και ο σεβασμός για το βιβλίο ως διαρκές πολλαπλό αγαθό (οικονομικό, πολιτιστικό, περιβαλλοντικό).
ΝΕΑ των ΦΙΛΙΑΤΩΝ 