Απαντώντας στο ερώτημα φίλων και αναγνωστών ¨που βρήκες τόσα στοιχεία¨ για τα βιβλία μου¨Κάτι για το Φιλιάτι¨ και ¨Φιλιάτες Ιστορικά και Λαογραφικά Στοιχεία¨ αναγράφω οτι μελέτησα- μεταξύ των άλλων πηγών- και τα παρακάτω βιβλία, από τα οποία σταχυολόγησα διάφορα ιστορικά και λαογραφικά στοιχεία. Η ιστορία πρέπει να έχει τεκμηρίωση και όπως θα διαπιστώσατε όλα όσα παραθέτω στα βιβλία βασίζονται σε τεκμήρια- παράδειγμα το πότε ιδρύθηκε η Φιλαρμονική Φιλιατών και η ποδοσφαιρική ομάδα ΑΡΗΣ Φιλιατών, το αποδεικνύουν τα επίσημα έγγραφο ίδρυσης τους και όχι ¨κάπου το είχα δει γραμμένο.¨ Την σταχυολόγηση θα την δημοσιοποιήσω σε συνέχειες στην ιστοσελίδα- ίσως φανεί χρήσιμη σε κάποιον μελετητή.
ΧΡΟΝΟΓΡΑΦΙΑ ΤΗΣ ΗΠΕΙΡΟΥ
Από του Σωτήριου έτους μέχρι του 1854 του Π. Αραβαντινού
Α.Τόμος
– Κουβαράς: Συλλογή ανέκδοτων έργων για την Ηπειρο, που καταστράφηκε το 1820.
-Ιστορία Δεσποτών χρηματισάντων στα Γιάννενα, υπο Γρ. Μπαλανίδη- 1804- παράφραση γραπτών του Κουβαρά.
-Χρονικό «Μετά τον Νέπωτα», στοιχεία παρμένα από τον Κουβαρά.
-Στην εισαγωγή αναφέρει σαν πρώτους κατοίκους της Ηπείρου τους εκ Θεσσαλίας Πελασγούς, που από τους ηγεμόνες τους πήραν και τα ονόματα οι χώρες: Χάονας, Θεσπρωτός, κλπ.
-Μετά την εκπόρθηση της Τροίας ο γιός του Αχίλλέα Πύρρος ο Νεοπτόλεμος κατέσχε την χώρα η οποία πήρε το όνομα του γιού του Πύρρου Μολοσσία- Μολοσσός.
-Από τότε αρχίζει και η Ελληνική ιστορία της. Μετά τον Μολοσσό βασίλευσαν 16 Βασιλείς έως το 430 που βασίλευσε ο Θαρύπας (το 470 ήταν ο ο Άδμητος παπούς του Θαρύπα).
-Το 430 ο Θουκυδίδης λέει τους Χάονες και Θεσπρωτούς δημοκρατούμενους και αβασίλευτους.
-Το 168 π.χ. ο Αιμίλιος Παύλος κατέστρεψε 70 Ηπειρωτικές πόλεις και εξανδραπόδησε 150.000 Ηπειρώτες(Ποσείδειον. Βουθροτι, Ελαία, Τορώνη, Κίχυρος, Εφύρα, Κυτάς, Βουλωρός, Μήλια, Βούνειμα, Τράμπυα, Βριάνιον,. Παναός, Κεστρίνη, Αλμίνη, Βουχαίτειο, Ελάτεια, Πανδοσία, Ομφάλιο, Εύροια, Βατίαι, Άσσος
-Μετά την καταστροφή οι Ρωμαίοι εγκατέστησαν τύρανο τον Χάροπα.
-Το 30 ιδρύθηκε η Νικόπολη
-Το Μαντείο της Δωδώνης υπήρξε εως το στ αιώνα και η ειδολολατρία εξέλιπε πλήρως το 867 υπο Βασιλείου του Μακεδόνος.
-Επιδρομές: 447 Ούνοι του Αττίλα, 460 Οστρογότθοι του Μαρκελίνου, 473 Γότθοι του Θεοδόριχου, 487 Βούλγαροι, 548 Σλαβίνοι, 551 Γότθοι του Τοτύλα- που κατέστρεψαν και τα Σύβοτα.567 Χαζάροι του Χαγάνου, 1080 Νορμανδοί- ΡοβέρτοΒοϊμούνδο, 1204 Λατινοκρατία. Στο Βυζάντιο.
-1204 Μιχαήλ Άγγελος Κομνηνός Δούκας της Ηπείρου.
–Αλβανικά στίφοι- Πέτρο Λιώσας, Ιωάννης Σπάθας εκ Φοινίκης.
-1350 Αναφέρεται θέμα Βαγενετάς.
-1380 Εμφανίζονται τα πρώτα Οθωμανικά φύλλα.
-1401 Οι Ενετοί κατάσχουν τα παράλια Ηπείρου, Σαγιάδα, Πάργα κλπ
-1404 Γιώργος Καστριώτης Σκεντέρμπεης
-1472 Στροβίλι το κατέλαβαν οι Τούρκοι, από τους Ενετούς, επίσης Βάστια και Σαγιάδα.
-1572 Καταστροφή Μαργαριτίου από Ενετούς.
-Το 1611 Επανάσταση Διονυσίου Τρίκης, του Σκυλοσόφου κατά την οποία έχουμε πολλές αλαξοπιστίες.. Ο Ιταλός περιηγητής Μοντεάνο αναφέρει πως σε 10 χρόνια δεν θα υπάρχουν Χριστιανοί στην περιοχή Ηπείρου.
– Το 1635 καταργήθηκε το προνόμιο των Χριστιανών Σπαχήδων να μαζεύουν την δεκάτη και πολλοί αλαξοπίστησαν. Ο Μουσουλμανικός πληθυσμός της Ηπείρου τότε μόλις ήταν 1/5.
-1685 Τοπαρχία Χαονίας και Θεσπρωτίας με πρωτεύουσα το Δέλβινο.
-Το 1695 εις Σαγιάδα ο προξενικός πράκτορ Κ. Γαρνιέρ, το 1705 μεταφέρθηκε στην Αρτα.
-Το1716 διορθώθηκε ο δρόμος από Πίνδο έως Σαγιάδα- Βουθρωτό.
-Το 1732 οι Ενετοί υποστηρίζουν αυτονομιστικές διαθέσεις Τσάμηδων, Φυλιατινών κλπ.Τότε οι Ιωαννίται Μουσουλμάνοι κατέστρεψαν το Μαργαρίτι και πολλά χωριά αλλαξοπίστησαν: Ζουλιάται, Προγονάται, Γκολέμι, Πιστάρι, Παντελεήμων, Αβαρίτσα, Δραγουμί, Νικολίτσι, Νικολίτσι, Γκρίκα, Νιοχώρι, Μενίνα, Πετροβίτσα. Εκ των Φιλιατών: Μαρκάτες, Νινάτες, Γιάννιαρη, Πηγαδούλια, Βέρβα, Κότσικα.
-Το 1758 Παρουσιάσθηκε ως ληστής ο Αλή Τεπελενλής.
-ΤΟ 1777- 79 Κοσμάς ο Αιτωλός
-Το 1801 συμμάχησαν οι Σουλιώτες με του ς Τσάμηδες, μεταξύ αυτών: Μελίκ Γράβας εκ Γουμενίτζας, Αμπτουραχμάν Ζυγούρης εκ Βάρφανης, Μουχαμέτ Νταλιάνης εκ Κονίσπολης, και οι αρχηγοί των Ντεμάτων και Σεικάτων εκ Φιλιατών.
-Μετά την κατάληψη του Σουλίου οι Αγάδες που συμμάχησαν εναντίο του Αλή κατέφυγαν στην Πάργα και μετά Κέρκυρα, αναφέρεται Ισούφ Ντέμος.
-Το 1812 οι επαρχίες Φιλιατών, Παραμυθιάς και Μαργαριτίου υπάγονταν στα Γιάνενα, αντί του Δελβίνου που ήταν ως τότε.
-Το 1829 ο Χατζή Ντέμος από Φιλιάτες κατέλαβε και φορολόγησε το Ζαγόρι, αλλά τελικά αποκεφαλίσθηκε στα Γιάννενα σαν εγκληματίας.
-Το 1831 επαναστάτησαν οι Τσάμηδες αλλά κατατροπωθηκαν και πολλές οικογένειες κατέφυγαν στη Σόφια- Τσαπαραίοι Μαργαριτίου κλπ.
-Το 1832 αρχηγός των Οδοφυλάκων είναι ο Τζέλιο Πίτσαρης εκ Δελβίνου.
-Το 1847 Απέιθια στην Πύλη των Τσάμηδων. Αρχηγός τους ο Χαλίμ Τσάπαρης που συμμάχησε με τον Γκιώνη Λέκκα. Η Πύλη απέσβησε το αντάρτικο, εκ Φιλιατών συνελήφθησαν οι Αληζότ και Αχμέτ Ντίνος και εξορίστηκαν.
Αητός: Χ’ωρα παράλια της Ηπείρου ιδιοκτησία το 1330 του Ευγενούς Ηπειρωτη Ιωάννου Καββάσιλα, όστις παρα του Φιλίππου του Ταραντινού προσηγορεύετο κόμης του Αητού.
-Βαγενετία η Παλιοβενετιά επαρχία της Ηπείρου φαίνεται στο χρυσόβουλο του Δεσπότου Συμεών το 1361.
-ΒΑΣΤΙΑ θέση παράλιως όπου η νυν Σαγιάδα, επίνειο της Κεστρίνης και φρούριο άλλοτε.
-Βόλια, κώμη νέας επικοίσεως πλησίον λιμένα Συβότων.
-Βουλωρός, ίσως νυν η πλησίον Γλούστας.
-Βούνειμα, πόλη ίσως εις Ζαγοριανή.
-Βουχαίτιο: Πόλι ίσως Μαργαρίτι κατά Πουκεβίλ, ίσως Ρηνιάσα.
-Βρυάνιον ίσως Μπράνια Φιλιατών.
-Γουμενίτζα, λιμήν και φρούριο αξιόλογο επι πολέμων Τουρκοενετικών, υπάρχει πριν το 1350.
-Δέλβινο ίδρυμα των Αλέξιου και Γκιώνη η Γκίνου αλλά χάρη στη διχογνωμία τους κατέλαβαν τη χώρα οι Οθωμανοί και το 1730 περίπου ο Αβδουλάχ πασάς κατέστρεψε 1.500 από τις 5.000 οικογένειές του.. Σήμερα έχει 450 οικογένειες εκ των οποίων το 1/3 Χριστιανικές.
-Δραγουμή: Φρούριο στα Κούρεντα, των Δεσποτών Ηπείρου.
-Ελίκρανως: Πόλη της Χαονίας ίσως στη Σμάλτσανη.
-Δελβίνα, ανατολικά του Μοναστηρίου Θεολόγου.
-Ευροία ίσως πλησίον Παραμυθιάς.
-Ευρυμεναί ίσως Βρερνίκο.
-Ζουλιάται: Κώμη της Χαονίας αρχαίο λείψανο της Ζωϊλης, προσφάτος ετούρκεψε.
-Θεόδωρος Άγγελος Κομνηνός Δεσπότης 1213, Νικηφόρος 1358
-Γηρομέρι, όταν επολιορκείτο ο Αλή Πασάς η Μεγάλη εκκλησία ενέκρινε και διόρισε Επισκοπή το Γηρομέρι με επίσκοπο τον Βυζάντιο- τον οποίο αποκεφάλισε ο Ισμαήλ Πασάς Ιωαννίνων, από πιθανές διαβολές του ηγούμενου που θα έχανε προνόμια.
-Καταητός, παράλια θέση αντίκρυ στην Κέρκυρα, δυτικά αυτής ο Αητός.
–Κεστρίνη, πόλη τα ερείπια της οποίας φαίνονται μεταξύ Κονίσπολης Μουρσίου, λεγόταν Τροία και Ίλιον.
-Κόκκινο Λιθάρι, Μεθόριο χωριό Ενετικής κυριαρχίας κάποτε.
-Κονίσπολη, οι κάτοικοι ασχολούνται με την κτηνοτροφία.
-Μαζαράκι (α) Ο ταμβάκος της ο περιφημότερος της Τουρκίας. Σις αρχές της Τουρκοκρατίας η Θεσπρωτία καλείται «Μαζαράκι Καζασί» γιατί το Μαζαράκι, στα υπομνήματα περί Πάργας το 1400 αναφέρεται ως έδρα διοικητική (πιθανόν μετα την καταστροφή της Βαγενετίας).
-Μαργαρίτι: Κωμόπολη 400 Τουρκαλβανών και 50 Χριστιανών. Μετά το Μαζαράκι κατέστη αυτό διοικητική έδρα της Τσαμουργιάς και καλείται Νταγι.. Πρίν το 1815 είχε 8.500 κατοίκους αλλά τους αφάνισε ο λοιμός.
-ΝΤΕΜΑΤΕΣ: Ονομα φατρίας Φιλιαταίων. Ντέμος και Σέικος αδελφοί ήλθαν σε έριδες και η στιγμιαία διαίρεση μεταβλήθηκε σε μίσος που μεταδόθηκε σε όλους τους συγενείς και φίλους που χωρίσθηκαν σε δυο αντίπαλες φατρίες σε όλη την Τσαμουριά και Χαον’ία και χύθηκε και αίμα. Υπάρχουν ακόμη (1854) αλλά χωρίς αίμα.
-Πασσαρών: Κατά Πλούταρχο χωρίο Μολλοσικό με Ιερό του Αρειου Διός, όπου συνήρχοντο οι Βασιλείς Ηπείρου με πληρεξούσιους Ηπειρωτικών Εθνών. Πιθανά ερείπια Δραμεσιούς.
-Ραβενή ερείπια Ευρυμενών.
-Σαγιάδα: Επι των Δεσποτών ήταν αξιόλογη με φρούριο κλπ Το 1402 την πήραν οι Ενετοί.
-Σαρωνία, χώρα ερειπιώδης στον κόλπο Βουθρωτού όπου το Ίλιον.
-Σωρεία, ερείπια πόλης εις περιοχή Βουθρωτού- Σαρωνείας
– Στροβίλη, Φρούριο ακμάζον επι Βυζαντίου.
-Σύβοτα, δυο λιμενώδη νησιά ακατοικητα ενώ στις αρχές Τουρκοκρατίας είχε και φρούριο. εκλείθει Μούρτος από Μούρτου τινός κατοίκου, πλησίον το χωριό Βώλια.
-Τσάμηδες, οι κάτοικοι της Θεσπρωτίας.. Οι κάτοικοι δυτικά του Καλαμά ξέρουν και μιλούν μετρίως την Ελληνική ενώ οι Μαργαριτιώτες, Παραμυθιώτες ολίγο δύνανται να εκφρασθώσι. Των Τσάμηδων ο φανατισμός για το Ισλάμ υπάρχει βαθύτατος, ο χαρακτήρας τους είναι γλίσχρός και ψευδής. Τα σπίτια τους ήταν άσυλο για κάθε καταδιωκόμενο και διετέλουν σε ημιανεξαρτησία. Είχαν όρκο το ΣΑΡΤΙ που σπάνια παράίβεναν.
-Φοινίκη, αξιόλογη αρχαία πόλη που ήκμασε. Επί Βυζαντίου ήταν πόλισμα.
-Φυλάκη, πόλι παρα την Θεσπρωτία εικάζομεν ότι εκείτο βόρεια Σαγιάδας στη θέση Κασνέτσι.
-Φυλλάται και Φυλιάταις Κώμη νέας ιδρύσεως φερονύμου διοικήσεως υπο το τμήμα Δελβίνου, ιδρυτής Τριάντάφυλλος η Φούλης.
-Χαονία χώρα παλαιάς Ηπείρου από ακροκεραύνιου ακρωτηρίου μέχρι Βουθρωτού, ανατολικά Λιαπουριά και Βορεια Τεπελένι.
ΝΕΑ των ΦΙΛΙΑΤΩΝ 