Ιστορία της Δεκαετίας του ’40 και του ’60
του Γιώργου Μαστορίδη
Η σύγχρονη ελληνική ιστορία, από την Απελευθέρωση του 1944 έως την πτώση της δικτατορίας το 1974, σφραγίστηκε από βαθιές θεσμικές κρίσεις, εμφύλιες συγκρούσεις και αυταρχικές εκτροπές. Στον πυρήνα της πολιτικής και ιστοριογραφικής συζήτησης για αυτές τις τρεις δεκαετίες βρίσκεται η έννοια της «χούντας» — ένας όρος που, ξεκινώντας από την ισπανική λέξη junta (κλειστό συμβούλιο ή επιτροπή εξουσίας), απέκτησε στην Ελλάδα διττή υπόσταση: τόσο ως αυστηρός όρος της πολιτικής επιστήμης για τα στρατιωτικά πραξικοπήματα, όσο και ως περιγραφικός όρος της πολιτικής και εσωκομματικής γλώσσας για κάθε συνωμοτικό, αυταρχικό μηχανισμό που επιδιώκει να επιβληθεί διά της βίας.
Εξετάζοντας συγκριτικά τις δύο κρίσιμες περιόδους, τη δεκαετία του 1940 (1944–1949) και τη δεκαετία του 1960 (1967–1974), αναδεικνύεται πώς από διαφορετικές ιδεολογικές αφετηρίες ορμώμενη η αντιδημοκρατική λογική της βίαιης επιβολής λειτούργησε διαρκώς με κοινό αντικειμενικό στόχο να υπονομεύσει την ομαλή κοινοβουλευτική δημοκρατία.
1. Η Διπλή Υπόσταση του Όρου στην Ιστορική Πραγματικότητα
Στη διεθνή πολιτική επιστήμη, ο όρος «στρατιωτική χούντα» ορίζει τη διακυβέρνηση μιας χώρας από μια επιτροπή αξιωματικών του τακτικού στρατού έπειτα από πραξικόπημα. Αντίθετα, όταν ένα κομμουνιστικό κόμμα επιχειρεί να καταλάβει την εξουσία μέσω ανταρτοπολέμου, η ακαδημαϊκή τυπολογία το κατατάσσει στις ένοπλες επαναστατικές εξεγέρσεις, επισημαίνοντας ότι την εξουσία ασκεί το πολιτικό κόμμα («το κόμμα διοικεί το όπλο») και όχι μια αυτόνομη στρατιωτική κάστα.
Ωστόσο, πέρα από τις αυστηρές τυπολογικές διακρίσεις, στην ελληνική ιστορική πραγματικότητα και στην καθημερινή πολιτική γλώσσα —ακόμη και στην εσωκομματική διαμάχη της ίδιας της Αριστεράς— η λέξη «χούντα» χρησιμοποιήθηκε, για να αποδώσει την ουσία της συνωμοτικής και δικτατορικής μεθόδου. Είτε επρόκειτο για έναν κλειστό κομματικό πυρήνα που αποφάσιζε ερήμην της κοινωνίας την ένοπλη ανατροπή του πολιτεύματος, είτε για μια συνωμοτική ομάδα αξιωματικών που κατέλυσε το Σύνταγμα, ο κοινός παρονομαστής υπήρξε η περιφρόνηση της λαϊκής κυριαρχίας και η προσφυγή στην ωμή βία.
2. Η Δεκαετία του ’40 (1944–1949)
α) Το Κομματικό Σχέδιο και το Ένοπλο Μέσο
Κατά την περίοδο 1944–1949, η Ελλάδα βίωσε την προσπάθεια του Κομμουνιστικού Κόμματος να καταλάβει την εξουσία και να εγκαθιδρύσει ένα μονοκομματικό καθεστώς στα πρότυπα των «λαϊκών δημοκρατιών» της Ανατολικής Ευρώπης.
Μετά την Απελευθέρωση, τον Δεκέμβριο-Ιανουάριο του 1944 και ιδίως από το 1946 έως το 1949, χωρίς να έχει πλέον το φωτοστέφανο της Αντίστασης στους κατακτητές η ένοπλη δράση του ΕΛΑΣ αρχικά και του ΔΣΕ στη συνέχεια λειτούργησε ως το εκτελεστικό όργανο της συγκεντρωτικής κομματικής ηγεσίας του κομμουνιστικού κόμματος. Η τρομοκρατική επίθεση στο Λιτόχωρο τα χαράματα, ανήμερα των Βουλευτικών Εκλογών την 31η Μαρτίου 1946, με τον εμπρησμό δύο κρατικών κτιρίων και τη δολοφονία 13 ανθρώπων σηματοδότησε την απαρχή μιας χουντικής, συνωμοτικής, παραστρατιωτικής κομμουνιστικής ένοπλης δράσης για την βίαιη ανατροπή του κοινοβουλευτικού πολιτεύματος και την επιβολή της Δικτατορίας του Προλεταριάτου διακυβεύοντας ακόμα και την εδαφική ακεραιότητα της χώρας.
β) Η «Χούντα του Ζαχαριάδη»
Υπό την ηγεσία του Νίκου Ζαχαριάδη η λήψη κρίσιμων αποφάσεων συγκεντρώθηκε σε μια κλειστή, αυταρχική ομάδα (κλίκα) του Πολιτικού Γραφείου, η οποία επέβαλε απόλυτη πειθαρχία, προχώρησε σε βίαιες στρατολογίες, επιτάξεις και εκτελέσεις και τελικά οδήγησε τον κομμουνιστικό στρατό στη στρατιωτική συντριβή στον Γράμμο τον Αύγουστο του 1949. Αξιοσημείωτο είναι ότι τόσο πριν από την ήττα όσο και μετά τις εσωκομματικές εκκαθαρίσεις τη δεκαετία του 1950 τα ίδια τα διαφωνούντα στελέχη του ΚΚΕ υιοθέτησαν τον όρο «η χούντα του Ζαχαριάδη», για να καταγγείλουν τον ολοκληρωτικό και αντιδημοκρατικό χαρακτήρα της ηγετικής ομάδας.
3. Δεκαετία του ’60: Δικτατορία των συνταγματαρχών (1967–1974)
Υπό το βάρος του Ψυχρού Πολέμου και της συνεχιζόμενης παράνομης κομμουνιστικής πολιτικής δράσης, σύμφωνα με τη γνωστή δήλωση του Ζαχαριάδη «το όπλο παρά πόδα», η κοινοβουλευτική δημοκρατία οικοδόμησε ένα πλέγμα αποκλεισμών με τα πιστοποιητικά κοινωνικών φρονημάτων και με την ανοχή παρακρατικών μηχανισμών, όπως η στρατιωτική οργάνωση ΙΔΕΑ, όπου ο Στρατός και τα Ανάκτορα λειτουργούσαν ως αυτόνομα κέντρα εξουσίας.
Όταν τη δεκαετία του 1960 με την άνοδο της Ένωσης Κέντρου τα αιτήματα για εκδημοκρατισμό κορυφώθηκαν και ακολούθησε η παρατεταμένη πολιτική κρίση τον Ιούλιο του 1965, οι συνωμοτικοί μηχανισμοί εντός των Ενόπλων Δυνάμεων βρήκαν το έδαφος για να δράσουν. Στις 21 Απριλίου 1967, μια ομάδα συνταγματαρχών με στρατιωτικό πραξικόπημα κατέλαβε την κρατική εξουσία επιβάλλοντας φασιστική δικτατορία.
Επικαλούμενη τον «κομμουνιστικό κίνδυνο», για να δικαιολογήσει την κατάλυση του Συντάγματος, η Χούντα των Συνταγματαρχών ενσάρκωσε τον κλασικό ορισμό της στρατιωτικής δικτατορίας. Επέβαλε στρατιωτικό νόμο, λογοκρισία, συλλήψεις, εξορίες, βασανιστήρια, καταστέλλοντας βίαια κάθε μορφή αντίστασης, όπως την εξέγερση του Πολυτεχνείου τον Νοέμβριο του 1973, μέχρι την κατάρρευσή της τον Ιούλιο του 1974, μετά το πραξικόπημα στην Κύπρο και την τουρκική εισβολή.
Συμπερασματικά, η συγκριτική θεώρηση των δύο Μορφών Αυταρχισμού και Ολοκληρωτισμού των περιόδων 1944–1949 και 1967–1974 αναδεικνύει τη διαχρονική σύγκρουση ανάμεσα στον κοινοβουλευτισμό και τις συνωμοτικές, βίαιες μεθόδους κατάληψης της εξουσίας. Στη δεκαετία του ’40, ο αυταρχισμός εκφράστηκε μέσα από έναν κλειστό κομματικό-στρατιωτικό μηχανισμό που επιδίωξε την επαναστατική ανατροπή και την βίαιη επιβολή ενός ολοκληρωτικού καθεστώτος. Στη δεκαετία του ’60, ο αυταρχισμός εκφράστηκε μέσα από έναν συνωμοτικό, παρακρατικό, στρατιωτικό μηχανισμό που χρησιμοποίησε την «κομμουνιστική απειλή» ως πρόσχημα, για να καταλύσει τη δημοκρατία. Ιστορικοί και ιστοριογράφοι οφείλουν πρωτίστως να επισημαίνουν τη σαφή διάκριση μεταξύ του δημοκρατικού κοινοβουλευτισμού και των δύο μορφών του τυραννικού ολοκληρωτισμού. Η μελέτη και η γνώση της ιστορικής αλήθειας είναι το καλύτερο ανάχωμα στους επίδοξους θιασώτες είτε της πολιτικής χούντας του Ζαχαριάδη είτε της παρακρατικής χούντας του Παπαδόπουλου.
Μετά τη Μεταπολίτευση το 1974 και την κατάρρευση των καθεστώτων των κομμουνιστικών καθεστώτων της ΕΣΣΔ το 1989, η χρονική απόσταση επιτρέπει σήμερα πιο νηφάλια και αποϊδεολογικοποιημένη αποτίμηση των ιστορικών γεγονότων. Ανεξάρτητα από το ιδεολογικό πρόσημο, κάθε κλειστός μηχανισμός ο οποίος χρησιμοποιώντας τη μισάνθρωπη πολιτική βία υποκαθιστά τη λαϊκή βούληση και τη λαϊκή κυριαρχία, λειτουργεί ως αντιλαϊκή χούντα και οδηγεί αναπόφευκτα στον λαϊκό διχασμό και την εθνική τραγωδία.
Σχολιάστε