ΝΕΑ των ΦΙΛΙΑΤΩΝ

του Γιώργου Μαστορίδη

Κριτική και συγκριτική ικανότητα – Aντιευρωπαϊσμός

και απομονωτισμός: ο κωδικός «Αλβανία» – Δογματικές Ιδεολογικές

αγκυλώσεις ακραίου εθνικισμού και εθνομηδενισμού

     Διαχρονικά, η στάση μιας κοινωνίας απέναντι στην ευρωπαϊκή της ταυτότητα αποτελεί έναν ασφαλή δείκτη της πνευματικής και πολιτικής ωριμότητας. Συχνά, ωστόσο, παρατηρείται το φαινόμενο μιας αντιευρωπαϊκής νοοτροπίας, η οποία στερείται ουσιαστικού εθνικού και γεωπολιτικού προσανατολισμού. Δεν πρόκειται για μια συγκροτημένη, εναλλακτική πολιτική πρόταση, αλλά για μια νοσηρή και εμμονική άρνηση. Ο αντιευρωπαϊσμός και ο νοσηρός απομονωτισμός τρέφονται από ιδεολογικές δογματικές αγκυλώσεις∙ αδυνατούν να αντιληφθούν τη σύγχρονη πραγματικότητα του πολύ-εθνισμού και της πολύ-εθνικής συνεργασίας αποκαλύπτοντας μια βαθιά έλλειψη κριτικής και συγκριτικής σκέψης.

     Αντιευρωπαϊσμός και εθνικός απομονωτισμός εκδηλώνονται συχνά μέσα από τα κατάλοιπα ενός ακραίου και άκαμπτου δογματισμού, ο οποίος προσομοιάζει σε αυτό που ιστορικά ορίζεται ως ακροαριστερός εθνομηδενισμός ή ακροδεξιός εθνικισμός. Στο πλαίσιο αυτό, κάθε προσπάθεια ένταξης σε ένα ευρύτερο δυτικό ή ευρωπαϊκό πλαίσιο αντιμετωπίζεται προκαταβολικά ως υποταγή σε ξένα κέντρα αποφάσεων και απώλεια της εθνικής κυριαρχίας. Αυτή η οπτική ισοπεδώνει την εθνική ιδιοπροσωπία. Δεν επιδιώκει μια γνήσια πολύ-εθνική συνεργασία, σύμφωνα με τον σύγχρονο υγιή εθνισμό, αλλά εργαλειοποιεί την απόρριψη της Ευρώπης, για να συντηρήσει παρωχημένα ιδεολογήματα του περασμένου αιώνα. Η άρνηση της ευρωπαϊκής προοπτικής μετατρέπεται έτσι σε ένα ιδιότυπο μίγμα εθνικισμού και εθνομηδενισμού, οι οποίοι από διαφορετικές κατευθύνσεις  τέμνονται στην κοινή καταστροφολογία και συνωμοσιολογία· αποδομούν το ευρωπαϊκό παρόν χωρίς να προσφέρουν καμία απολύτως βιώσιμη ή ρεαλιστική εναλλακτική προοπτική για το μέλλον.

     Η πολιτική υστερία του αντιευρωπαϊσμού σήμερα, ενώ δεν προτείνει καμία ρεαλιστική εναλλακτική προοπτική, λειτουργεί ως εργαλείο μόνιμης διαμαρτυρίας και ψηφοθηρίας, επενδύοντας κοινωνικά και πολιτικά στα πρωτόγονα ανακλαστικά του φόβου της απώλειας της εθνικής ταυτότητας και της οικονομικής ασφάλειας.

Εθνικός απομονωτισμός: κωδικός «Αλβανία»

     Η ιστορική εμπειρία προσφέρει χαρακτηριστικά παραδείγματα σε ποια αποτελέσματα οδηγεί αυτή η απομονωτική λογική, με πιο ενδεικτικό την Αλβανία κατά την περίοδο του Ψυχρού Πολέμου. Η γειτονική χώρα, εγκλωβισμένη σε έναν απόλυτο κομμουνιστικό δογματισμό και έναν ακραίο αντιευρωπαϊκό απομονωτισμό υπό το καθεστώς του Ενβέρ Χότζα, οδηγήθηκε στην πλήρη οικονομική, κοινωνική και τεχνολογική εξαθλίωση. Ο φόβος της «δυτικής διαφθοράς» και η εμμονή στην απόλυτη αυτάρκεια δημιούργησαν μια κοινωνία-φυλακή, αποκομμένη από κάθε τεχνολογική και πολιτιστική εξέλιξη. Το παράδειγμα αυτό υπενθυμίζει με τον πιο δραματικό τρόπο ότι η αποκοπή από τον ευρωπαϊκό κορμό όχι μόνο δεν εγγυάται την εθνική ανεξαρτησία, αλλά νομοτελειακά οδηγεί στη φτώχεια, την οπισθοδρόμηση και το περιθώριο της Ιστορίας.- Προφανώς δεν χρησιμοποιήθηκε τυχαία ο «Κωδικός Αλβανία» το εφιαλτικό 3015 ως ευρωπαϊκό σχέδιο για ένα ενδεχόμενο grexit, δηλαδή την αποχώρηση της Ελλάδας από την ευρωζώνη και την επιστροφή της σε εθνικό νόμισμα.

    Οι αντιευρωπαϊστές δεν αρκούνται σε μια εποικοδομητική κριτική «ευρωσκεπτικισμού» για τις λειτουργικές αδυναμίες της Ευρωπαϊκή Ένωσης, αλλά καλλιεργώντας συνεχώς έναν στείρο αρνητισμό προσπαθούν να υψώσουν αντιευρωπαϊκά ψυχολογικά εμπόδια στους πολίτες και να τους εγκλωβίσουν σε μια εχθρική πολιτική νοοτροπία, η οποία στερεί από την κοινωνία πολύτιμα πνευματικά και υλικά εφόδια, προκειμένου να αντιληφθεί την πολυεπίπεδη αναγκαιότητα και εθνική χρησιμότητα της ευρωπαϊκής συνεργασίας. 

Η Ευρωπαϊκή Ένωση ως Πολυεθνική Συνεργασία

     Στον αντίποδα της φοβικής απομόνωσης βρίσκεται το πραγματικό όραμα της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η Ε.Ε. δεν αποτελεί έναν ψυχρό, τεχνοκρατικό μηχανισμό, αλλά ένα πρωτοποριακό ιστορικό πείραμα πολυεθνικής φιλίας και συνεργασίας. Για πρώτη φορά στην Ιστορία της ευρωπαϊκής ηπείρου, έθνη που για αιώνες εξαντλούνταν σε αιματηρούς πολέμους αποφάσισαν να μοιραστούν κοινές δημοκρατικές αξίες και να συνεργαστούν για την ειρήνη και την ευημερία των λαών τους.

    Η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση βασίζεται στον σεβασμό της διαφορετικότητας και στην πεποίθηση ότι τα μεγάλα προβλήματα της εποχής μας –οικονομικά, περιβαλλοντικά, μεταναστευτικά– μπορούν να αντιμετωπιστούν αποτελεσματικά μόνο συλλογικά. Η συμμετοχή σε αυτή τη μεγάλη ευρωπαϊκή οικογένεια δεν αναιρεί, ούτε ισοπεδώνει, την εθνική ταυτότητα· αντίθετα, την ενισχύει και την προστατεύει μέσα από ένα ισχυρό πλέγμα πολυ-εθνικής φιλίας, ασφάλειας και συνεργασίας.

Η πολιτική σύγκριση ως πνευματική ικανότητα

      Για να αντιληφθεί κανείς αυτή την πραγματικότητα, απαιτείται η αποφυγή του δογματισμού και η ενεργοποίηση μιας θεμελιώδους πνευματικής ικανότητας: της σύγκρισης. Η σύγκριση αποτελεί την ανώτερη νοητική λειτουργία που επιτρέπει στον άνθρωπο να ξεφεύγει από τον υποκειμενικό φανατισμό και να αξιολογεί τα δεδομένα με βάση την αντικειμενική πραγματικότητα. Η άρνηση της σύγκρισης είναι το κύριο γνώρισμα της δογματικής σκέψης. Αντίθετα, η ικανότητα να συγκρίνουμε μας επιτρέπει να αναγνωρίζουμε τα οφέλη της ευρωπαϊκής πορείας, χωρίς να εθελοτυφλούμε μπροστά στις αδυναμίες της, τις οποίες οφείλουμε να διορθώνουμε δημιουργικά εκ των έσω. Για παράδειγμα, όταν συγκρίνουμε το επίπεδο ζωής, την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, το κράτος δικαίου και την κοινωνική πρόνοια της Ευρώπης με οποιοδήποτε άλλο μέρος του πλανήτη –ή με το παρελθόν της απομόνωσης– τα συμπεράσματα είναι προφανή.

    Επίσης, δεν είναι τυχαία η ομόθυμη κατακραυγή και η κοινωνική καταδίκη της τρομοκρατίας στην Ιταλία και άλλες ευρωπαϊκές χώρες, η οποία οδήγησε τους τρομοκράτες σε δημόσια αυτοκριτική, πολιτική μετάνοια και αποκήρυξη της βίας, ενώ στην Ελλάδα παραμένουν αμετανόητοι. Η σύγκριση αποδεικνύει ότι σε αυτή την αντίληψη συνέβαλε αποτελεσματικά και το Ιταλικό Κομμουνιστικό Κόμμα, για το οποίο διαχρονικά η βασική τομή ήταν μεταξύ δημοκρατίας και ολοκληρωτισμού, μεταξύ του δημοκρατικού διαλόγου και της ιδεολογικής χρήσης της πολιτικής βίας ως «μαμής» της Ιστορίας.  Αντίθετα, στη χώρα μας κυριαρχεί ακόμα η πεποίθηση ότι η τομή μεταξύ Αριστεράς και Δεξιάς ταυτίζεται με τη διαχωριστική γραμμή μεταξύ του Καλού και του Κακού. Μάλιστα, μια μικρή κομμουνιστική μειοψηφία γιορτάζει επετειακά τη συμπλήρωση εφέτος ογδόντα (80) χρόνων από την έναρξη μιας τρίχρονης εμφυλιακής επαναστατικής βίας.

    Συμπερασματικά, ο αντιευρωπαϊσμός χωρίς πολιτικό προσανατολισμό δεν είναι τίποτα περισσότερο από μια πνευματική οπισθοδρόμηση. Οδηγεί σε ιστορικά αδιέξοδα, όμοια με αυτά του παρελθόντος, και στερεί από την κοινωνία τα εφόδια για το μέλλον. Η Ευρωπαϊκή Ένωση, ως πεδίο πολυεθνικής συνεργασίας, παραμένει το πιο ασφαλές και δημοκρατικό πλαίσιο για την ανάπτυξη ενός σύγχρονου κράτους. Η καλλιέργεια της κριτικής και συγκριτικής σκέψης, ειδικά στις σχολικές βιβλιοθήκες, συμβάλλει δημιουργικά, για να ξεπεραστούν οι αντιευρωπαϊκές εμμονές: να γίνει αντιληπτό ότι η εθνική ανεξαρτησία και η κοινωνική πρόοδος επιτυγχάνονται μόνο μέσα από την ανοιχτή επικοινωνία και την ευρωπαϊκή πολυεθνική συνεργασία. Κοινωνική πρόοδος και ευημερία είναι αναπόσπαστα συνδεμένες με τη συμπόρευση σε μια κοινή ευρωπαϊκή πορεία.