ΝΕΑ των ΦΙΛΙΑΤΩΝ

Δημήτρης Παπαντωνίου

ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ

[Πάντων χρημάτων μέτρον εστίν άνθρωπος, των μεν όντων ως έστιν, των δε μη όντων ως ουκ έστιν…]

Το παραπάνω απόφθεγμα είναι του αρχαίου Έλληνα σοφιστή Πρωταγόρα (περ. 490–420 π.Χ.), το οποίο καταγράφεται στον διάλογο «Θεαίτητος» του Πλάτωνα.

Σημαίνει ότι ο άνθρωπος είναι το κριτήριο για τα πάντα: για όσα υπάρχουν ότι υπάρχουν, και για όσα δεν υπάρχουν ότι δεν υπάρχουν.

Νόημα και ερμηνεία:

Υποκειμενικότητα:

Κάθε άτομο αντιλαμβάνεται την πραγματικότητα με τον δικό του τρόπο, ανάλογα με τις αισθήσεις και τις εμπειρίες του.

Έλλειψη απόλυτης αλήθειας:

Δεν υπάρχει μια μοναδική, αντικειμενική αλήθεια που να ισχύει το ίδιο για όλους τους ανθρώπους.

Σχετικισμός:

Αυτό που φαίνεται σε κάποιον σωστό ή δίκαιο, είναι σωστό για εκείνον.

[…] Υπήρξε ο κορυφαίος των Σοφιστών ιδρυτής της στην Αρχαία Ελλάδα που με τις τολμηρές του θεωρήσεις κλόνισε συθέμελα τις έως τότε παραδεκτές αλήθειες για τον άνθρωπο, την ηθική, την πολιτική, την τέχνη και την τεχνική της πειθούς και φυσικά για τους Θεούς.

Υποστήριζε ότι η γνώση δεν προσδιορίζεται αντικειμενικά, αλλά με τις αισθήσεις. Άρα, γνώση είναι ό,τι αντιλαμβανόμαστε όπως αποτυπώνεται στις αισθήσεις μας.

Ο Πρωταγόρας εισήγαγε και την έννοια του «ανθρωποκεντρισμού», με τη χαρακτηριστική ρήση «πάντων χρημάτων μέτρον άνθρωπος», προσέγγιση που σημαίνει ότι ο άνθρωπος αποτελεί μέτρο της αλήθειας και της γνώσης και γι’ αυτό κάθε υποκειμενική άποψη για κάποιο θέμα έχει την άξια της.

Επί παραδείγματι:

[Στην Αθήνα είναι μία ανοιξιάτικη μέρα, ένας επισκέπτης από τη Βόρεια Ευρώπη λέει πως κάνει ζέστη, ενώ αντίστοιχα ένας άλλος επισκέπτης από την Βόρεια Αφρική λέει ότι κάνει κρύο. Και οι δύο λένε αλήθεια. Άρα η αλήθεια εξαρτάται από τον τρόπο με τον οποίο εξετάζουμε την πραγματικότητα και επομένως είναι σχετική…]

Οι μέθοδοι διδασκαλίας ήταν πρόδρομοι των σημερινών διαλέξεων και είχαν ως περιεχόμενο ανάλυση ποιημάτων, συζητήσεις για τα νοήματα και τις σωστές χρήσεις των λέξεων και γενικούς κανόνες ρητορικής.

Εστίαζε την εκπαίδευση που παρείχε σε πρακτικά ζητήματα αποδίδοντας μεγάλη αξία στη ρητορική δεινότητα και ευγλωττία θεωρώντας πως για κάθε θέση μπορούν να διατυπωθούν επιχειρήματα υπέρ και κατά, προετοίμαζε τους μαθητές του με τέτοιο τρόπο ώστε να είναι σε θέση να υπερασπιστούν αλλά και να επικρίνουν, με λογικά επιχειρήματα, κάθε αμφιλεγόμενη θέση.

Ο ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΣ του ΑΓΝΩΣΤΙΚΙΣΜΟΣ

Ο Πρωταγόρας θεωρείται ο εισηγητής του αγνωστικισμού στην Αρχαία Ελλάδα. Αμφισβήτησε έμμεσα την ύπαρξη των θεών, μια τολμηρή θέση γιατί έτσι δεν έπληττε μόνον τη θρησκεία αλλά έμμεσα και την πόλη αφού η θρησκεία τότε ήταν και κρατικός θεσμός. Αποτέλεσμα αυτής της θέσης του ήταν να μηνυθεί για αθεϊα και να καούν τα βιβλία, όπως εξάλλου όλων των σοφιστών.

Ο Πρωταγόρας δήλωνε πως για τους θεούς δεν μπορούσε να γνωρίζει τίποτα, ούτε ότι υπάρχουν ούτε ότι δεν υπάρχουν ούτε ποια μορφή έχουν. Πολλά είναι εκείνα που εμποδίζουν μια τέτοια γνώμη, το πιο σκοτεινό του πράγματος (δεν φαίνονται) και η συντομία της ανθρώπινης ζωής.

[Περί μεν θεών ουκ έχω ειδέναι, ούθ’ ως εισίν ούθ’ ως ουκ εισίν ούθ’ οποίοι τινες ιδέαν. Πολλά γαρ τα κωλύοντα ειδέναι η τε αδηλότης και βραχύς ων ο βίος του ανθρώπου…]

Το έργο του περί ΑΓΝΩΣΤΙΚΙΣΜΟΥ ως βάση το υιοθέτησαν και το ανέπτυξαν σύγχρονοι στοχαστές και επιστήμονες όπως ο Τόμας ΧΑΞΛΕΥ, ο Κάρολος ΔΑΡΒΙΝΟΣ και ο Μπέρτραντ ΡΑΣΕΛ […]