- Αρχαία ερείπια στον δήμο Φιλιατών
Εκατοντάδες οι αρχαιολογικές θέσεις της Θεσπρωτίας- περισσότερες από αυτές της Κέρκυρας έλεγε η αρχαιολόγος Καλλιόπη Πρέκα- προϊσταμένη της εφορείας Κερκύρας- Θεσπρωτίας, η πρώτη που εκδήλωσε ενδιαφέρον- από το ‘80 ακόμη. Ή Πρέκα ήρθε στη Θεσπρωτία, στελέχωσε την υπηρεσία και ασχολήθηκε σοβα- ρά με το αρχαιολογικό έργο της. Αποχαρακτήρισε από λιβάδια βασικές αρχαίες θέσεις με επίπονους δικαστικούς αγώνες και ξεκίνησε ανασκαφές σε τρεις θέσεις, στην Ελαία- Παραμυθιάς, στα Γίτανα και τη Φανωτή στους Φιλιάτες. Χάρη στις προσπάθειες της και το έργο της η Θεσπρωτία απέκτησε εφορεία αρχαιοτήτων και μουσείο. Ο δήμος Φιλιατών, όπως και ο πολιτιστικό σύλλογος, εκείνα τα χρόνια βοήθησαν το έργο της.
Γίτανα: Είναι η γνωστότερη και σημαντικότερη πόλη των αρχαίων Θεσπρωτών. Τα ερείπια βρίσκονται 7 χιλ. νότια των Φιλιατών, σε ένα ειδυλλιακό τοπίο στην περιοχή Γκούμανη- κοντά στο Φράγμα Καλαμά.
Η πόλη απλώνεται στη δυτική ομα- λή απόληξη του βουνού της Βρυ- σέλλας, στη συμβολή του φιλιατι- ώτικου χειμάρρου με τον Καλαμά, ο οποίος την αγκαλιάζει από δυτι- κά και νότια. Ο τειχισμένος οικι- σμός καταλαμβάνει επιφάνεια 280 στρεμμάτων και έχει πολύ καλό πολεοδομικό σχεδιασμό. Η περίμε- τρος των τειχών είναι 2.400μ, το ύψος τους αγγίζει τα 2- 3μ και ο
πιθανός πληθυσμός της ανερχόταν στις 6- 8.000.
Τα Γίτανα, από το 325 π.Χ., υπήρξαν διοικητικό και θρησκευτικό κέντρο όλης της Θεσπρωτίας- πρωτεύουσα δηλαδή του κοινού των Θεσπρωτών, στην οποία συνέρχονταν οι επίτροποι όλων των θεσπρωτικών πόλεων.
Η πόλη είχε πρόσβαση στη θάλασσα, αφού ο Καλαμάς ήταν πλωτός μέχρι αυτήν. Επίσης είχε καλή ρυμοτομία, και σημαντικά δημόσια κτίρια: Πρυτανείο, Αρχείο, Αγορά με στοά, ναούς, λίθινο θέατρο 4-5.000 θέσεων και δεκάδες εργαστήρια.
Έχει ανασκαφεί μόλις το 1/10 της πόλης αλλά τα ευρήματα είναι σημαντικά. Τα σφραγίσματα των εγγράφων που φτάνουν τα 3.000, καθώς και το πλήθος των νομισμάτων που βρέθηκαν, δείχνουν το βαθμό ανάπτυξης της πόλης, η οποία δεν υστερεί σε τίποτε από άλλες αρχαίες πόλεις της βορειοδυτικής Ελλάδας.
Το 1960 βρέθηκε ψήφισμα (σώζεται μόνο το μισό) που αναφέρεται σε κάποιον (δούλο) Φαλακρόν, τον οποίο- με απόφαση του Κοινού- ο κύριός του τον αφήνει ελεύθερο κατά το μήνα Γενάρη.
«ΑΓΑΘΑ ΤΥΧΑ ΕΠΙ ΠΡΟΣΤΑΤΑ ΘΕΣΠΡΩΤΩΝ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ ΙΕΡΕΩΣ ΔΕ ΦΥΣΤΑΙΟΥ ΜΗΝΟΣ ΓΑΜΗΛΙΟΥ ΑΦΗΚΕ ΞΕΝΟΥΣ ΝΙΚΑΔΟΡΟΣ ΙΚΑΔΩ- ΤΟΣ ΦΑΛΑΚΡΟΝ ΕΛΕΥΘΕΡΟΝ ΚΑΙ ΑΝΕΘΗΚΕ ΤΑ ΘΕΜΙΤΙ ΣΥΝΕΥΔΟΚΟΥ- ΝΤΩΝ ΑΝΔΡΩΝΟΣ ΤΟΥ ΝΙΚΑΝΟΡΟΣ».
Η πρώτη επίσημη ανασκαφή πραγματοποιήθηκε από την Καλλιόπη Πρέκα η οποία, μελετώντας τα πάμπολλα σφραγίσματα, τεκμηρίωσε το όνομά ΓΙΤΑΝΑ- το οποίο, κατά τον Γρ. Καλογερόπουλο, σημαίνει ¨πόλη με τις πολλές ιτιές- γιτέες.
Ο ιστορικός Τίτος Λίβυος γράφει «Τα Γίτανα ήταν πόλη όπου κατά τον τελευταίο μακεδονικό πόλεμο οι Ρωμαίοι απεσταλμένοι συνάντησαν το Κοινό της Ηπείρου και ήλθαν σε συμφωνία, η παράβαση όρου της οποίας, χάριν του Περσέα, παρέσχε μια δικαιολογία στους Ρωμαίους να λεηλατήσουν την Ήπειρο» (Λίβυος 42,38 και 48,34). Φανωτή: Τα ερείπια της δεύτερης σε μέγεθος πόλης της επαρχίας βρίσκονται στο
Γεροπλάτανο, 14 χιλ. νοτιοανατολικά των Φιλιατών- έγιναν ελάχιστες ανασκαφές. Η πόλη είναι κτισμένη σε ομαλό λόφο και είναι τειχισμένη- εκτός από την νότια πλευρά την οποία καλύπτει απόκρημνη πλαγιά και κάτω από αυτήν ρέει ο Καλαμάς.
Στηριζόμενοι στους Ρωμαίους ιστορικούς, που γράφουν για τον πόλεμο Ρωμαίων- Μακεδόνων, μπορούμε να πούμε ότι εκεί βρι- σκόταν η Φανωτή, στην οποία οι φιλομακεδόνες ηγέτες Θεόδοτος και Φιλόστρατος σχεδίαζαν να συλλάβουν τον Ρωμαίο ύπατο Ιούλιο Οστίλιο, φιλοξενούμενο στο σπίτι κάποιου Νέστορα, φιλο-
ρωμαίου. Τελικά τον φυγάδευσαν νύκτα στα Γίτανα και γλίτωσε την αιχμαλωσία. Η Φανωτή καταστράφηκε από τον Άππιο Κλαύδιο, παρά τη γενναία αντίσταση του τοπικού ήρωα Κλεύα.
Μαστιλίτσα: Στη νότια πλευρά του ομώνυμου βουνού του κάμπου Σαγιάδας και σε απόσταση 300-400μ από αυτόν, υπάρχουν ερείπια αρχαίας πόλης και ναού.
Σκάλα Φιλιατών: Πάνω από τα Στενά του Καλαμά, στη νότια πλαγιά του Σιδε- ρίτικου βουνού, υπάρχουν ερείπια αρχαίου οικισμού 8-10 εκταρίων.
Κτίσμα Φατηρίου: Άγνωστης χρησιμότητας αρχαία κατασκευή πολυγωνικού τείχους σώζεται σε ύψος 1,50μέτρου και μάκρους λίγων μέτρων, στη Θεόστρου- γκα, κάτω από τον δρόμο, προς το ποτάμι.
Φιλιάτες: Από την μελέτη μα- κεδονικών νομισμάτων που εί- χαν βρεθεί στην κορυφή του λό- φου της παλαιάς δεξαμενής των Φιλιατών, ο αρχαιολόγος Σωτή-
ρης Δάκαρης, χαρακτήρισε τους Φιλιάτες οικισμό ανοικτού τύπου, κατά την αρχαι- ότητα. Επίσης ο Μίλτος Γήτας αναφέρει: «παρά την έλλειψη σχετικών μαρτυριών, υπάρχουν ορισμένες ενδείξεις που οδηγούν στην υπόθεση ότι υπήρχε εδώ κάποιος ρωμαϊκός οικισμός. Μια τέτοια ένδειξη προσφέρει η σπουδαία στρατηγική θέση των Φιλιατών, από την οποία μπορούσε κανείς να ελέγχει τον ρωμαϊκό δρόμο, που οδηγούσε από το αλβανικό έδαφος στην κοιλάδα του Καλαμά. Άλλη ένδειξη προ- σφέρει ο εύφορος κάμπος που εκτείνεται νότια και αρδεύεται από τον Καλπακιώ- τικο, από την καλλιέργεια του οποίου μπορούσαν να εξασφαλίσουν τα απαραίτητα οι κάτοικοι του οικισμού».
Σχολιάστε