Πληροφόρηση και ψευδολογία (Παραπληροφόρηση) – Λαϊκισμός: σύμπλευση ανελευθερίας και αναξιοπιστίας του κομματικού Τύπου – Μπερλουσκονισμός
του Γιώργου Μαστορίδη
Παράλληλα με τις τρεις παραδοσιακές εξουσίες- νομοθετική, εκτελεστική, δικαστική- στη σύγχρονη εποχή τα ΜΜΕ εξελίχθηκαν ως τέταρτη εξουσία. Στα ολοκληρωτικά καθεστώτα πειθαρχούν στην απόλυτη εκτελεστική εξουσία, ενώ στα δημοκρατικά πολιτεύματα η πολιτική δύναμή τους πολλές φορές επισκιάζει τις άλλες εξουσίες. Για παράδειγμα στην Ιταλία παρατηρήθηκε το φαινόμενο του μπερλουσκονισμού, όπου ο ιδιοκτήτης Μέσων Μαζικής Επικοινωνίας και Ποδοσφαιρικής Ομάδας αναδείκτηκε στο αξίωμα του Πρωθυπουργού.
Τα τελευταία χρόνια, μάλιστα, όσο πολλαπλασιάζονται οι πηγές των γνώσεων, οι πληροφορίες και οι δυνατότητες πρόσβασης σε αυτές, τόσο αυξάνονται οι ανορθολογικές ερμηνείες γεγονότων και φαινομένων, ενώ παράλληλα διευρύνονται τα πεδία της παραπληροφόρησης. Ιδιαίτερα, τα Μέσα ΜαζικήςΕπικοινωνίας μετατρέπονται σε Μέσα Εξαπάτησης, όταν χρησιμοποιούνται από οικονομικούς ολιγάρχες για την επιβολή επί της κοινωνίας ψευδών ειδήσεων ή απόψεων που εξυπηρετούν αποκλειστικά το συμφέρον ισχυρών ατόμων ή κομμάτων. Η αλήθεια βέβαια αργά ή γρήγορα στο τέλος επικρατεί, αλλά «μέχρι η αλήθεια να δέσει τα κορδόνια των παπουτσιών της, το ψέμα έχει κάνει ήδη το μισό γύρο του κόσμου» (Μαρκ Τουέν).
Ο γνωστός παγκόσμιος πρωταθλητής στο Σκάκι Γκάρι Γκασπάροφ έχει βιώσει το σοβιετικό απολυταρχικό καθεστώς και την εµπειρία της αυταρχικής διακυβέρνησης του Πούτιν χωρίς τον σεβασμό των ατομικών ελευθεριών. Σε σχετικό άρθρο με τίτλο «Τι πιστεύουμε για την πραγματικότητα» (7 Οκτ. 2021) αναφέρει εκτός των άλλων, ότι ο προσωπικός του ειδησεογραφικός ιστότοπος (Kasparov.ru) έχει απαγορευτεί στη Ρωσία εδώ και χρόνια. Επίσης, όντας µάρτυρας του πόσο εύκολα µπορεί να ποινικοποιηθεί η διαφορετική γνώµη δηλώνει ότι έχει παρακολουθήσει επισταµένως τον ξυλοδαρµό και τη φυλάκιση χιλιάδων Ρώσων συµπολιτών του, οι οποίοι διαµαρτυρήθηκαν ειρηνικά ενάντια στο καθεστώς του Πούτιν.
Το κρατικό µονοπώλιο στην (παρα)πληροφόρηση
Αξίζει να καταγραφεί η συγκριτική εμπειρία του Γκασπάροφ τόσοστο σοβιετικό και το πουτινικό καθεστώς όσο και στις δυτικές δημοκρατίες:
«Μεγαλώνοντας στο Μπακού, το σηµερινό Αζερµπαϊτζάν, έβλεπα το πανίσχυρο σοβιετικό κράτος να µας λέει ψέµατα κατάµουτρα, κάθε πρωί µέσω των εφηµερίδων και κάθε βράδυ µέσω των δελτίων ειδήσεων. Όταν ξεκίνησα να ανεβαίνω τον «σκακιστικό Όλυµπο», συνειδητοποίησα ότι οποιοσδήποτε αξιωµατούχος του αθλητισµού, οπαδός ή γείτονας, ήταν δυνητικά πληροφοριοδότης· οποιαδήποτε ανυπακοή µπορούσε να οδηγήσει σε απώλεια της δουλειάς, της ελευθερίας ή της ζωής σου».
Καθώς το καταδικασµένο κοµµουνιστικό οικονοµικό σύστηµα εξασθένησε τη δεκαετία του 1980 και το βιοτικό µας επίπεδο επιδεινώθηκε ακόµα περισσότερο σε σύγκριση µε το αντίστοιχο του ελεύθερου κόσµου, η εγχώρια καταπίεση και η προπαγάνδα εντάθηκαν. Η αναντιστοιχία µεταξύ αυτών που υπαγόρευαν οι Αρχές και της πραγµατικότητας που βιώναµε ήταν πλέον παράλογη. «Δεν υπήρχαν ειδήσεις (νέα) στην Αλήθεια και καµία αλήθεια στις Ειδήσεις (Νέα)», ήταν η χαρακτηριστική αποστροφή για τις κορυφαίες εφηµερίδες του Σοβιέτ, «Pravda» (Αλήθεια) και «Izvestia» (Νέα). Είναι εύκολο να συνδέσει κανείς ένα παντοδύναµο κράτος –είτε πρόκειται για τη Σοβιετική Ένωση, είτε για το σηµερινό Κινεζικό Κοµµουνιστικό Κόµµα, είτε για τον «Μεγάλο Αδελφό» στο έργο «1984» του George Orwell– µε τη διάδοση ψευδών αφηγηµάτων που στοχεύουν στον έλεγχο της κοινωνίας. Οι δικτατορίες έχουν τα µέσα και το κίνητρο να διαστρεβλώνουν την πραγµατικότητα, όπως εξυπηρετεί καλύτερα τον σκοπό τους, όπως δείχνει και η Ιστορία.
Ορισµένοι άνθρωποι, ζώντας υπό ένα τέτοιο καθεστώς, πιστεύουν αληθινά την επίσηµη εκδοχή και όχι αυτό που βλέπουν. Άλλοι προσποιούνται ότι πιστεύουν, από φόβο. Τέλος, υπάρχουν και αυτοί που µπορεί να πιστεύουν ή όχι, αλλά είναι τόσο φιλόδοξοι, που είναι αποφασισµένοι όχι µόνο να επιβιώσουν, αλλά να διαπρέψουν. Το να αποδείξει κάποιος πόσο καλός «πιστός» των ψευδών αφηγηµάτων είναι µπορεί να του ανοίξει πόρτες σε τέτοια καθεστώτα, ιδιαίτερα εάν βιαστεί να επιδείξει την «καθαρότητα» και τη συµµόρφωσή του κατηγορώντας τους άλλους (Γκάρι Κασπάροφ, «Τι πιστεύουμε για την πραγματικότητα» 7 Οκτ. 2021).
Η παραπληροφόρηση στις χώρες της Δύσης
Στα απολυταρχικά καθεστώτα επικρατεί η απάνθρωπη αντίληψη ότι για να απαλλαγεί ο άνθρωπος από την εριστικότητα, επιθετικότητα, εγκληµατικότητα, η καλύτερη μέθοδος, ο αποτελεσματικότερος τρόπος, είναι να του αφαιρεθούν οι ατομικές ελευθερίες του. Ο Γκασπάροφ αναφερόμενος στις δυτικές δημοκρατίες και επισημαίνει στο ίδιο άρθρο:
«Στις χώρες της Δύσης, σήµερα, δεν υπάρχει κρατικό µονοπώλιο στην παραπληροφόρηση. Αντίθετα, τα ψεύδη διασπείρονται από οποιαδήποτε πτυχή της κοινωνίας. Χάρη στη δύναµη του Ιnternet, οποιοσδήποτε –εκλεγµένος πολιτικός, επιχειρηµατίας ή απλός πολίτης– µπορεί να εξελιχθεί σε «υπουργό» προπαγάνδας από την άνεση του σπιτιού του. Τα µέσα κοινωνικής δικτύωσης µπορούν να µετατρέψουν µια µεµονωµένη σπίθα σε ανεξέλεγκτη πυρκαγιά. Οι διαδικτυακές «φυλές» των συνωµοσιολόγων µπορούν να επηρεάσουν ή ακόµα και να συγχωνευθούν µε πολιτικά κόµµατα, συχνά ενθαρρυνόµενες από εχθρικούς φορείς ξένων κρατών που «εκτιµούν» τη δυνητική ζηµιά που µπορούν να επιφέρουν τέτοιες οµάδες».
Το ζήτημα της σωστής ενημέρωσης και του προβληματισμού των πολιτών δεν εξαντλείται σε ένα άρθρο. Ωστόσο, αξίζει να τονιστεί ότι ο σημερινός πολίτης επιβάλλεται να τολμά την ελεύθερη σκέψη και τον στοχαστικό προβληματισμό απέναντι στον ταξικό και τοξικό, ανελεύθερο και αναξιόπιστο, κομματικό Τύπο· να «συλλογάται ελεύθερα» και να μην εγκλωβίζεται από τον κομματικό ή τον ευρύτερο ιδεοληπτικό δογματισμό. Κοινωνικό και δημοκρατικό ζητούμενο η ελευθερία και η αξιοπιστία της έντυπης δημοσιογραφίας και της ηλεκτρονικής δημοσιολογίας με σοβαρότητα, υπευθυνότητα, αντικειμενικότητα, με σεβασμό προς την αλήθεια και την κοινωνία.
Ειδικότερα, στα σύγχρονα δημοκρατικά πολιτεύματα, πυλώνες της ελεύθερης πληροφόρησης, της κριτικής και δημιουργικής σκέψης είναι οι Βιβλιοθήκες με Βιβλιοθηκονόμους/ Επιστήμονες Πληροφόρησης στους Δήμους και τα Δημόσια Σχολεία. Η διάκριση μεταξύ αληθούς και ψευδούς απαιτεί μια επανάσταση στη γνώση ως μοχλό για την ανάπτυξη και τη μείωση των ανισοτήτων στις δυνατότητες των νέων ιδιαίτερα των ασθενέστερων κοινωνικών στρωμάτων
Η έντυπη και ηλεκτρονική Δημοσιογραφία ως κοινωνική λειτουργία και πολιτική τέταρτη εξουσία εφαρμόζοντας τον κανόνα «τα ΜΜΕ εφημερίδα ανήκουν στους αναγνώστες και τους ακροατές» και τηρώντας τους στοιχειώδεις κανόνες δημοκρατικής συνύπαρξης, ευγένεια και ευπρέπεια, μπορεί να διαμορφώσει μια σύγχρονη κοινωνία με αυτοσεβασμό, ενσυναίσθηση και δημιουργικό στοχασμό.
14 Απριλίου 2025
