ΝΕΑ των ΦΙΛΙΑΤΩΝ

του Γιώργου Μαστορίδη

Ο «μικρός εμφύλιος» (1943-1944) προς το τέλος της Τετραπλής Κατοχής (Γερμανία, Ιταλία, Βουλγαρία, Αλβανία)

     Η διάσκεψη των αρχηγών των ελληνικών πολιτικών παρατάξεων και των αντιστασιακών οργανώσεων που έγινε στον Λίβανο της Μέσης Ανατολής (17- 20 Μαΐου 1944), με σκοπό την εθνική συνεννόηση και τη δημιουργία Κυβέρνησης Εθνικής Ενότηταςγια την αποφυγή εμφυλίουέμεινε γνωστή στη Νεότερη Ελληνική Ιστορία ως «Συνέδριο του Λιβάνου». Η ένοπλη σύγκρουση μεταξύ των κυριότερων αντιστασιακών οργανώσεων —κυρίως του ΕΛΑΣ (ΕΑΜ) και του ΕΔΕΣ— κατά τη διάρκεια της Κατοχής (1943–1944 ορίζεται ως ο «μικρός εμφύλιος». Η σύγκρουση αυτή αποτέλεσε το προοίμιο του μεγάλου Εμφυλίου (1946–1949). Το διακύβευμά της ήταν ποιος θα αποκτούσε τον έλεγχο της χώρας και την πολιτική εξουσία αμέσως μετά την αποχώρηση των δυνάμεων του Άξονα.

 1. Η Στρατηγική της Κυβέρνησης Εθνικής Ενότητας

   Η Κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας σχηματίστηκε τον Μάιο του 1944 στο Συνέδριο του Λιβάνου και τον Σεπτέμβριο στη Συμφωνία της Καζέρτας. Συμπεριέλαβε εκπροσώπους του παλαιού πολιτικού κόσμου, των εξόριστων δυνάμεων, αλλά και του ΕΑΜ/ΚΚΕ με Πρωθυπουργό τον Γεώργιο Παπανδρέου.

  Το Συνέδριο του Λιβάνου (17-20 Μαΐου 1944)

                                            │

               ┌────────────────────────────┴────────────────────────────┐

               ▼                                                         ▼

 Κυβερνητική Στρατηγική (Γ. Παπανδρέου)          Όροι και Συμφωνίες Λιβάνου και Καζέρτας

-Αφοπλισμός αντάρτικων ομάδων                      -Αναγνώριση της Νόμιμης Κυβέρνησης

-Δημιουργία Εθνικού Στρατού                              -Υπαγωγή των ΕΛΑΣ-ΕΔΕΣ σε Βρετανό Διοικητή

-Αποτροπή βίαιης κατάληψης εξουσίας                        

   Συνοπτικά, η κυβερνητική στρατηγική επικεντρώθηκε σε τρεις άξονες:

α) Ομαλή Μετάβαση στο Κοινοβουλευτικό Πολίτευμα: Πρωταρχικός ενωτικός εθνικός στόχος ήταν η επιδίωξη μιας αναίμακτης απελευθέρωσης χωρίς καμιά αντιστασιακή οργάνωση να καταλάβει πραξικοπηματικά την εξουσία.

β) Εθνικός Στρατός: Διάλυση και αφοπλισμός όλων των αντάρτικων σωμάτων (ΕΛΑΣ, ΕΔΕΣ) και συγκρότηση ενός νέου Εθνικού Στρατού υπό τις διαταγές της επίσημης κυβέρνησης.

γ) Βρετανική Στήριξη: Απόλυτη ευθυγράμμιση με τη Μεγάλη Βρετανία για τη διασφάλιση της γεωπολιτικής θέσης της Ελλάδας στη δυτική σφαίρα επιρροής.

2. Η Στρατηγική της Ηγεσίας του Κομμουνιστικού Κόμματος: ΕΛΑΣ και ΟΠΛΑ

Προς το τέλος της Κατοχής η κομμουνιστική ηγεσία εφάρμοζε μια διπλή και συχνά αντιφατική πολιτική,  αντίθετη ορισμένες  φορές και στην πολιτική του ΕΑΜ:

Στο Πολιτικό Πεδίο (Συμβιβασμοί): Η ηγεσία του Κ.Κ. επέλεξε την τακτική των πολιτικών υποχωρήσεων. Υπέγραψε τη Συμφωνία του Λιβάνου και στη συνέχεια τη Συμφωνία της Καζέρτας. Με αυτές αποδέχτηκε τη νόμιμη κυβέρνηση Παπανδρέου και έθεσε τον ΕΛΑΣ υπό τις διαταγές του Βρετανού στρατηγού Ρόναλντ Σκόμπι.

Στο Στρατιωτικό Πεδίο υπήρξε κομματική αδιαλλαξία:

α) Ο ΕΛΑΣ επεδίωξε την πλήρη στρατιωτική μονοπώληση στην ύπαιθρο με στόχο την  εξόντωση των Αντιπάλων. Διέλυσε με τη βία άλλες μικρότερες μη κομμουνιστικές αντιστασιακές ομάδες (όπως η ΕΚΚΑ του συνταγματάρχη Ψαρρού), για να μην έχουν λόγο στις μεταπολεμικές εξελίξεις. Ειδικά, η εξόντωση του Συνταγματάρχη Δημητρίου Ψαρρού και η διάλυση του 5/42 Συντάγματος Ευζώνων της ΕΚΚΑ (Εθνική και Κοινωνική Απελευθέρωση) τον Απρίλιο του 1944 αποτελεί την πιο εμβληματική και τραγική στιγμή του «μικρού εμφυλίου» στην Κατοχή. Αναδεικνύει ανάγλυφα την αποφασιστικότητα της ηγεσίας του ΕΛΑΣ/ΚΚΕ να εξαλείψει κάθε ανεξάρτητο ένοπλο σχηματισμό.

β)  Η Οργάνωση Περιφρούρησης Λαϊκού Αγώνα (ΟΠΛΑ) λειτούργησε ως μια μορφή μυστικής υπηρεσίας και πολιτικής αστυνομίας στα αστικά κέντρα. Ως αυτόκλητος τιμητής, δικαστής και σωτήρας, ανέλαβε την εξόντωση των συνεργατών των κατακτητών. Παράλληλα όμως, στράφηκε με εκτελέσεις και εναντίον ιδεολογικών αντιπάλων, τρομοκρατώντας τον αστικό πληθυσμό, γεγονός που καταγράφηκε ιστορικά ως «Κόκκινη Τρομοκρατία».

   Αυτή η εσωτερική αντίφαση του ΚΚΕ —από τη μία πλευρά να υπογράφει πολιτικό συμβιβασμό και από την άλλη να διατηρεί έναν πανίσχυρο ένοπλο μηχανισμό— οδήγησε τελικά και στους δύο γύρους του Μεγάλου Εμφυλίου: στη Μάχη της Αθήνας του Δεκέμβριο του 1944 (Δεκεμβριανά) και το 1946-1949 επάνω στα Βουνά. Τα ιστορικά γεγονότα και οι σχετικές δηλώσεις Πολιτικών καταδεικνύουν τις προθέσεις και τη στρατηγική του Κ.Κ. για τη στρατιωτική επιβολή ολοκληρωτικού καθεστώτος:

1. Εξουδετέρωση εναλλακτικών πόλων

 Κάθε άλλη Αντιστασιακή Οργάνωση που δεν ελεγχόταν από το Κ.Κ. αντιμετωπιζόταν ως εν δυνάμει απειλή για τη μεταπολεμική επικράτηση.

2. Διάλυση δημοκρατικών οργανώσεων

 Η βίαιη διάλυση των εθνικών αντιστασιακών ομάδων (η καταστροφή του 5/42 Συντάγματος της ΕΚΚΑ και η δολοφονία του συνταγματάρχη Ψαρρού (1943), καθώς και οι επιθέσεις κατά του ΕΔΕΣ στην Ήπειρο) στόχευε να μην υπάρχει την ημέρα της Απελευθέρωσης άλλος ένοπλος συνομιλητής.

3. Εγκαθίδρυση της «Κυβέρνησης του Βουνού»

 Η δημιουργία της ΠΕΕΑ (Πολιτική Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης) το 1944 λειτούργησε ως de facto κρατικός μηχανισμός. Στόχος ήταν η άμεση υποκατάσταση του επίσημου ελληνικού κράτους αμέσως μετά την αποχώρηση των Γερμανών.

Ενδεικτικές Ιστορικές Πηγές

Ενδεικτικές συγκεκριμένες πηγές που καταδεικνύουν την «κόκκινη τρομοκρατία» και τον σταλινικό ολοκληρωτισμό του Κομμουνιστικού Κόμματος κατά τη δεκαετία του 40.

1. Γεώργιος Παπανδρέου: Ο Λόγος του Λιβάνου, Μάιος 1944

  Στο συνέδριο του Λιβάνου, ο μετέπειτα Πρωθυπουργός της Κυβέρνησης Εθνικής Ενότητας κατηγόρησε ανοιχτά τον ΕΛΑΣ και το Κ.Κ. για τρομοκρατία και προσπάθεια βίαιης επιβολής:

   «…Η δράσις του ΕΛΑΣ δεν υπήρξε μόνο διεξαγωγή εθνικού πολέμου κατά του κατακτητού, αλλά διεξαγωγή εμφυλίου πολέμου διά την μονοπώλησιν της μελλοντικής εξουσίας. […] Το υπέρτατον αγαθόν μας είναι η ελευθερία, και αυτήν απειλεί ο κομμουνιστικός ολοκληρωτισμός».

2. Προκηρύξεις και Διαμαρτυρίες του ΕΔΕΣ (1943-1944)

Σε επίσημα έγγραφα και τηλεγραφήματα προς το Στρατηγείο της Μέσης Ανατολής, ο ΕΔΕΣ και ο αρχηγός του Ναπολέων Ζέρβας κατήγγειλαν ότι ο ΕΛΑΣ χρησιμοποιούσε τα βρετανικά όπλα όχι εναντίον των Γερμανών, αλλά εναντίον Ελλήνων:

   «Ο σκοπός του ΚΚΕ, κρυπτομένου υπό τον μανδύαν του ΕΑΜ, είναι η διά των όπλων κατάληψις της αρχής και η εγκαθίδρυσις δικτατορικού καθεστώτος σοβιετικού τύπου, εξοντώνοντος κάθε δημοκρατικήν φωνήν και κάθε ελεύθερον πολίτην».

3. Εκθέσεις των Βρετανών Συνδέσμων (SOE) στην Ελλάδα

    Οι εκθέσεις αξιωματικών, όπως ο Κρίστοφερ Γουντχάουζ (C.M. Woodhouse), επιβεβαίωναν τις πολιτικές εκτιμήσεις της ελληνικής κυβέρνησης του Καΐρου:

«Ο ΕΛΑΣ ενδιαφέρεται ελάχιστα για τις επιχειρήσεις κατά των Γερμανών. Ο πρωταρχικός του στόχος είναι να διατηρήσει τον στρατό του άθικτο και να εξοντώσει τους αντιπάλους του, ώστε να είναι ο απόλυτος κυρίαρχος στην Αθήνα, όταν έρθει η ώρα της αποχώρησης των δυνάμεων του Άξονα».

        Οι τοπικές συγκρούσεις στον κατοχικό «μικρό εμφύλιο» αποτελούσαν την έμπρακτη εφαρμογή της στρατηγικής και τακτικής της Κομμουνιστικής Αριστεράς για την εξασφάλιση του μονοπωλίου της ένοπλης ισχύος τη δεκαετία του ’40 για την επιβολή Στρατιωτικής Δικτατορίας του Προλεταριάτου. Ήταν ο πρώτος γύρος του εμφυλίου ως αφετηρία για τους επόμενους δύο γύρους μετά την Απελευθέρωση: τη Μάχη της Αθήνας τον Δεκέμβριο το 1944 (Δεκεμβριανά), την Αποχή από τις Βουλευτικές Εκλογές στις 31 Μαρτίου 1946 με σαμποτάζ στο Λιτόχωρο (εμπρησμός δύο δημοσίων κτιρίων και δολοφονία δεκατριών νεαρών δημοσίων υπαλλήλων και της καθαρίστριας) και τις τρίχρονες στρατιωτικές επιχειρήσεις στα Βουνά 1946-49. Μεταπολεμικά, όταν όλα τα άλλα ευρωπαϊκά κομουνιστικά κόμματα συμμετείχαν ενεργά στις εκλογικές διαδικασίες, είχαν εκλεγεί στα Κοινοβούλια και οι χώρες υιοθετούσαν κοινωνικές πολιτικές οικονομικής ανασυγκρότησης, στην Ελλάδα συνεχιζόταν η εμφύλια αιματηρή διαμάχη για την εξουσία μέχρι τελικά τον Αύγουστο του 1949 να υπερισχύσει η Δημοκρατία.