ΝΕΑ των ΦΙΛΙΑΤΩΝ

Απαντώντας στο ερώτημα φίλων και αναγνωστών ¨που βρήκες τόσα στοιχεία¨ για τα βιβλία μου¨Κάτι για το Φιλιάτι¨ και ¨Φιλιάτες Ιστορικά και Λαογραφικά Στοιχεία¨ αναγράφω οτι μελέτησα- μεταξύ των άλλων πηγών- και τα παρακάτω βιβλία, από τα οποία σταχυολόγησα διάφορα ιστορικά και λαογραφικά στοιχεία. Η ιστορία πρέπει να έχει τεκμηρίωση και όπως θα διαπιστώσατε όλα όσα παραθέτω στα βιβλία βασίζονται σε τεκμήρια- παράδειγμα το πότε ιδρύθηκε η Φιλαρμονική Φιλιατών και η ποδοσφαιρική ομάδα ΑΡΗΣ Φιλιατών, το αποδεικνύουν τα επίσημα έγγραφο ίδρυσης τους και όχι ¨κάπου το είχα δει γραμμένο.¨ Την σταχυολόγηση θα την δημοσιοποιήσω σε συνέχειες στην ιστοσελίδα- ίσως φανεί χρήσιμη σε κάποιον μελετητή.

ΟΝΟΜΑΤΟΛΟΓΙΑ ΤΩΝ ΧΩΡΙΩΝ Ν.ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ Στεφ.Μπεττη

Και τώρα θα προχωρήσω στη διερεύνηση κάποιων προβλημάτων γενικώτερων, που ανακύπτουν από τη μελέτη των χωριωνυμίων της ευρύτερης περιοχής μας, εννοώ τα παλιά και ιστορικά ονόματα των ίδιων χωριών και όχι αυτά τα νέα που προέκυψαν από τις μετονομασίες.

Και πρώτα το πρόβλημα προέλευσής τους. Είναι γνωστό, πως στον τόπο μας εγκαταστάθηκαν κατά καιρούς προερχόμενοι από το Βορρά τρεις κυρίως αλλόφυλοι. Πρώτα οι Σλάβοι κατά τους 6-8 αιώνες, οι Βλάχοι κατά τους 10-11 και οι Αρβανίτες περί τους 13-14 αιώνες μ.Χ. και από μεν τους πρώτους εγκατασταθέντες σ’ όλη την έκταση της περιοχής μόνοι μάρτυρες της απ’ εδώ διάβασής τους απέμειναν αυτά τα χωριωνύμια, τα τοπωνύμια  και λίγες λέξεις της κοινής μας γλώσσας, από τους δεύτερους εγκατασταθέντες σε τμήματα της περιοχής και συγκεκριμένα πάνω στον Πίνδο απέμειναν, εκτός από τα τοπωνύμιά τους και η γλώσσα τους την οποία εξακολουθούν να μιλούν πλάι στην ελληνική ακόμη και σήμερα, από δε τους τρίτους, εγκατασταθέντες κυρίως στην επαρχία Τσαρκοβίστας και ιδίως κατά τη Λάκκα Σούλι, απόμειναν ήδη λίγα χωριωνύμια και τοπωνύμια. «Οι Σλαβοβούλγαροι, καθώς για τους πρώτους γράφει ο Λαμπρίδης (Η.Μ. Α΄ σελ. 7), ευκόλως και εις την Ήπειρον εισώρμησαν επωφελούμενοι και την λιπανδρίαν εν τη χώρα ταύτη ένεκα της απανθρώπου των Ρωμαίων πολιτικής των υπό του Κωνσταντίνου του Κοπρωνύμου κατά πάσαν την Ελλάδην … Εν τη υπαίθρω δ’ ιδίως χώραν και μάλιστα εις τας υπωρείας φρουρίων καταπεσόντων αποκαταστάντες υπό την άμεσον διοίκησιν ιδίων ηγετών, συνεχίζει, διήγαγον διά διαφόρων μετά της Αυτοκρατορίας συμβάσεων βίον αυτοτελή και διεκρίνοντο μέχρι του ΙΔ΄ αιώνος. Την μακροχρόνιον των επηλύδων τούτων διαμονήν και εν Ηπείρω μαρτυρεί ου μόνον η καθιέρωσις ιδίων τοπικών ονομάτων θέσεων, χωρίων, τμημάτων, επισκοπικών εδρών (Ρογών, Πογωνιανής, Βελάς) και επαρχιών (Βαγενατίας της αρχαίας Θεσπρωτίας) αλλά και η κατάλειψις επωνύμων, ονομάτων ανδρωνυμικών και καταλήξεων», καταλήγει. Και τα μεν χωριωνύμια της ευρύτερης περιοχής μας αλλά και γενικώτερα μπορούν να ξεχωριστούν σε τρεις βασικές κατηγορίες: Τα αμιγώς ξενικά, δηλ. σλαβικά, βλάχικα, αρβανίτικα και τούρκικα καθώς Καρίτσα, Βελτσίστα, Γκρίμποβο, Γκρίμπιανη, Δολιανά, Μποζιανίκ, Τσερβάρ, Λιασκοβέτς, Στολοβό, Σκλίβανη, Τσαρίτσιανα, Μέγγουλη, Τόσκεσι, Λάλεζα, Πλικάτι, Τσιφλίκ, Μετζιτιέ, τα αμιγώς ελληνικά απλά ή σύνθετα καθώς Ριζό, Λίθινο, Κακόλακκος, Καβάσιλα, Μιχαλίτσι, Ραφταναίοι, Βαλανιδιά, Γραμμένου, Νεχώρι και τα μικτά, αυτά δηλ. που έχουν την μεν ρίζα τους ξενική τη δε κατάληξή τους ελληνική, καθώς Βαγενίτη, Μελιγγοί, Τσιφλικόπουλο, Γρανιτσοπούλα, Δελβινάκι. Καταλήξεις δε, συνήθεις των σλαβικών πρώτα χωριωνυμίων της ίδιας περιοχής, είναι οι ακόλουθες :

σε –οβο (ουδ.) καθώς Ριάχοβο, Καπέσοβο, Τέροβο αλλά και Στολοβό κ.λ.

σε –οβα (θηλ.) καθώς Ζέλοβα, Βραστοβά

σε –ιτσα (θηλ.) καθώς Ζίτσα, Καρίτσα, Σαντοβίτσα κ.λ.

σε ίστα (θηλ.) καθώς Λαψίστα, Ραψίστα, Γιάνιστα κ.λ.

σε ανά (ουδ.) καθώς Γρατσανά, Δολιανά, Φραστανά κ.λ.

σε –σκο (ουδ.) καθώς Βιτσκό, Μπογοντσκό αλλά και Λούπσκο κ.λ.

σε –ένα (ουδ.) καθώς Δοβίσδενα, Σέλτσενα, Λάζενα κ.λ.

σε –ιάνη (θηλ.) καθώς Τσέριανη, Κοβίλιανη, Βούρμιανη κ. λ.

σε –ετς (ουδ.) καθώς Λοζέτς, Βασταβέτς, Λιασκοβέτς κ.λ.

σε –ινα (θηλ.) καθώς Μοσπίνα, Βουρσίνα, Βοστίνα κ.λ.

σε –αρ (ουδ.) καθώς Τσερβάρ, Μπορντάρ, Πεκλάρ κ.λ.

σε –ιανα (ουδ.) καθώς Δερβίζιανα., Τσαρίτσιανα κ.λ.

Και τέλος σε –έλ καθώς Σιομποτσιέλ, Σκαμνέλ, Βουλγαρέλ κ.λ.

«Ο Saliesef απέδειξε, γράφει σε ειδική μελέτη του για την Ήπειρο ο καθ. Stadmuller, νεώτερος του Λαμπρίδη (Ηπ. Χρ. 1934 σελ. 140) ότι η γλώσσα του σλαβικού πληθυσμού της Αλβανίας κατά τον Μεσαίωνα ήτο και λίγο παρακάτω ο ίδιος : «Η περιοχή της Πίνδου, γράφει, ως και οι όμοροι περιοχαί ωκίσθησαν υπό Σλάβων και δή ως εμφαίνει η φωνητική μορφή των τοπωνυμίων υπό Βουλγάρων». Αναφερόμενος στις μνημονευθείσες παραπάνω καταλήξεις των χωριωνυμίων μας με βάση ιδίως τις γνωστές μελέτες των Λαμπρίδη και Stadmuller συμπεραίνω, πως η κατάληξη –οβα προσαρτάται στη ρίζα «αρσενικών και κυρίων ονομάτων προς σχηματισμόν ανδρωνυμικών» χρησιμοποιείται δε για τον ίδιο λόγο και στη γλώσσα μας την τοπική καθώς Γιάννοβα, Μίχοβα, Πάνοβα κ.λ. «Επειδή δε αι καταλήξεις αύται (μαζί και η –οβο), συνεχίζει ο Λαμπρίδης, απαντώσι και εν Βουλγαρία και επομένως είναι καθαρά σλαβοβουλγαρικαί οι διά του ω το πρώτον ο γράφοντες απατώνται». Για τη σλαβική τοπωνυμική κατάληξη –οβο ο ίδιος Λαμπρίδης γράφει (ό.π. σελ. 9) πως χρησιμεύει «προς δήλωσιν της γενεάς οίον Μακρύνοβον) και αλλού (Ε΄ σελ. 14) «της σερβοβουλγαρικής καταλήξεως –οβον, γράφει, την πατριάν και φυλήν δηλούσης». Καλά βέβαια στα χωριωνύμια Μακρύνοβον δηλώνει την πατριά του Μακρή, Ντομπρίνοβο του Ντομπρίνη (γνωστό σλαβικό επίθετο). Τσεπέλοβο αυτήν του Τσεπέλ «χωρίον υπό μαχαιράδων, καθώς σημειώνει ο ίδιος Λαμπρ. Και ουχί εις μαχαιράν ανήκον» (Ζαγ. 1878 σελ. 89) αλλά το Γορνίτσοβο (από το gornitsa (αγραπιδιά), Τούρνοβο (από το Turn = αγκάθι), Μπριάσκοβο (από το briask = φτελιά), Μέτσοβο (από το metsa = αρκούδα) κ.λ., όλα σλαβικά τοπωνύμια, «γενεάν δηλοί» η κατάληξή τους; Όχι βέβαια αλλά τον τόπο, που φυτρώνουν τα δένδρα αυτά ή που ζουν τα συγκεκριμένα ζώα. Πρέπει λοιπόν να συμπληρώσωμε τον καλόν Λαμπρίδη, πως όταν η κατάληξη –οβο συνάπτεται με κύρια ονόματα δηλώνει την πατριά όταν δε με προσηγορικά τον τόπο. Προσθέτων, πως και το γνωστό Κόσσοβο έχει μεταγλωττισθεί ελληνικά Κοσσυφοπέδιον τόπος δηλ. που ζουν πολλά κοτσύφια.

Ο δε Αραβαντινός, ο άλλος του διδύμου των επιφανέστερων ιεροφαντών της ηπειρωτικής λογιωσύνης, θεωρεί (Χρον. Β΄ σελ. 317), «παράγωγα της σλαβικής, καθώς γράφει, γλώσσας και τόπου σημαντικά τα έχοντα ρίζαν (;) χοβ κ.λ. άτινα διά το ευφωνότερον μετέβαλον οι Έλληνες εις Λιμπόχοβον» κ.λ., αντίθετα δηλ. από τον Λαμπρίδη αν και ελαφρώς αδιαφανή.

Οι καταλήξεις –ιτσα, -ελ, -τσκό, -ικ και –έτς είναι καταλήξεις υποκοριστικές «και πάσαι σλαβοβουλγαρικαί επειδή απαντώσι και εν Βουλγαρία» χρησιμοποιούνται δε στη ρίζα κυρίων ονομάτων ή και προσηγορικών για υποκορισμό τους σε σύγκριση με άλλα μεγαλύτερα (Γορίτσα, Σιομποτσέλ, Μπογοντσκό, Σενίκ, Λιασκοβέτς κ.λ.). Ο Stadmuller μάλιστα παρατηρεί ότι «τα τοπωνύμια σε –ίτσα εμφανίζονται ως πατρωνυμικά. Το επίθημα έχασε την αρχικήν πατρωνυμικήν σημασίαν του και χρησιμεύει γενικώς ως ένδειξις διά τοπωνύμια» και καταλήγει πως: «Τα αρχικά κτητικά επίθετα εις –οβος, -οβα, -οβον συχνότατα είναι σχηματισμός εις –οβον Γκρίμποβον και θηλ. εις –οβα Αράχοβα». Παρά ταύτα η κατάληξη –ιτσα χρησιμοποιείται και σήμερα στη γλώσσα μας σαν υποκοριστική επιτιθέμενη ή σε κύρια ή προσηγορικά θηλυκά πάντοτε (Καλλιοπίτσα, φοραδίτσα, ποδίτσα κ.λ.). Η κατάληξη –ιστα «εμφαίνει γενικώς τον τόπον όπου ευρίσκεται εν πράγμα ή πρόσωπον». Το Βάνιστα παράδειγμα, χωριό των Κούρεντων, ίσως σαν διαμονή του Ιβάν (Γιάννη) και η Γιάννιστα του Μαλακασίου σαν χωριό του Γιάννη. «Οι περισσότεροι εν τούτοις των τοπωνυμικών αυτών σχηματισμών παράγονται εκ πραγμάτων». Τσαρκοβίστα παράδειγμα, από το σλαβ. Tserkov = εκκλησία και Βράνιστα, διαμονή ή τόπος των κουρουνιών, από το σλαβ. Vrane = κουρούνα.

Και καταλήγει ο Stadmuller : «Η κατάληξις –ιστα ως τοπικού επιθήματος είναι εδώ πλήρως ικανοποιητική. Εις τας μακεδονοβουλγαρικάς διαλέκτους το –ιστα είναι απλώς πληθυντική κατάληξις». Σ’ άλλο σημείο της μελέτης του γράφει ο ίδιος: «Τα σλαβικά τοπωνύμια εις –ανη και –ιάνη είναι ως προς τον τύπον πληθυντικοί αριθμοί και φανερώνουν εθνικά ονόματα και ενδείξεις τάξεων. Έτσι, Κορύτιανη, εκ του σλαβ. Corito κοιλότης, σκάφη, κοιλάς, σημαίνει αρχικώς τους εν τη κοιλάδι ανθρώπους-Σέλιανη σλαβ. Seljavi οι χωρικοί, ΄΄ενδειξις κρατήσασα αρχήθεν διά γεωργικόν χωρίον». Αλλά και Τσέριανη από το σλαβ tser δέντρο (δρυς) και Καστάνιανη το ίδιο προφανώς σημαίνουν. Και καταλήγει για το θέμα μας ο ίδιος: «Στην μακεδονοσλαβική γλωσσική περιοχή απαντούν εξαιρετικώς συχνά τα τοπωνύμια εις –ιστα και –ανη ενώ στη ερβική περιοχή είναι σπανιώτατα. Εκ τούτου, καταλήγει, επιτρέπεται να συνάγωμεν το συμπέρασμα, ότι η γλώσσα του σλαβικού πληθυσμού της Ηπείρου ήταν η βουλγαρική.

Τέλος, η κατάληξη –ίνα «προσαρτάται, κατά τα γραφόμενα του Λαμπρίδη (Α΄ σελ. 9-10), σε προσηγορικά ονόματα προς δήλωσιν του τόπου ενεργείας ή προς σχηματισμόν ονομάτων κωμών ή πόλεων ιδρυθεισών υπό των εχόντων τα κύρια ονόματα ή ανηκουσών πως εις αυτήν οίον Κάνινα, Βέλινα, Γιάννινα. Και τα μεν κύρια της τάξεως ταύτης ονόματα εν Βουλγαρία είναι προπαροξύτονα τα δε προσηγορικά παροξύτονα. Εν Ηπείρω όμως η διάκρισις αύτη πάντοτε δεν τηρείται. Διότι αμφιβάλλομεν τα εν τη χώρα ταύτη απαντώντα ονόματα πόλεων και χωρίων Σαρακίνα, Μουκοβίνα, Βοστίνα, Μουζίνα κ.λ. είναι προσηγορικά».

Βλαχικές δε καταλήξεις, όσες στη διάρκεια της έρευνάς μου αυτής επεσήμανα στα ολίγα σχετικά χωριωνύμια της ίδιας προέλευσης και πάντα μέσα στην περιοχή μας που συνάπτονται συνήθως με ονόματα προσώπων σχετιζομένων με τα συγκεκριμένα χωριά ή και σχηματίζουσες ονόματα ανδρωνυμικά, είναι οι εις –λη καθώς Μεγγούλη, Πλάβαλη, Μπρόσγολη, οι εις –ός καθώς Φορτός, (το θεωρεί σλαβικό ο Λαμπρίδης, ό.π.), Βοτονός, Μοκός και οι εις –σα καθώς Μανουλιάσα και παραπέρα Βουλιάσα, Ρινιάσα κ.λ. αλλά και σλαβικές καταλήξεις καθώς η –ιανη χρησιμοποιούνται υπό τους Βλάχους στις ίδιες περιπτώσεις «προς σχηματισμόν πατριάς του υπό της ρίης δηλουμένου, καθώς γράφει ο Λαμπρίδης (Δ΄ σελ. 18), οίον Νεάτσιανη (Νεγάδες) Κωστάνιανη, Κουτσούφλινη κ.λ.» αλλά και «Κουρίτιανη/καρούτα, σκάφη, λέξις σλαβική μετά βλαχικής καταλήξεως» γράφει αλλού ο ίδιος (Δ΄ σελ. 14).

Από τις παραγωγικές, τέλος, καταλήξεις των αλβανικών χωριωνυμίων της περιοχής διακρίνουμε τρεις, καθαρά αλβανικές αυτές, την εις –ατ καθώς Πλικάτ, Κολονιάτ, Περάτ σημαίνουσες κυριότητα ή σχετιζόμενες με την περιοχή στην οποία αναφέρεται η ρίζα του ονόματος, παράδειγμα το χωριό Πλικάτ σημαίνει αυτό του Πλίκα πρώτου οικοστή ή κυρίου του (ο Αραβαντ. = Χρον. Β΄ σελ. 339- το θεωρεί αλβανικό μεν το ερμηνεύει όμως Λαγκαδιά), Κολονιάτ το ανήκον ή κατοικούμενο από επίμορτους καλλιεργητές (colonus particarius) ή αποίκους από την Κολόνια της Αλβανίας, και Περάτ τους κατοίκους προφανώς τους καταγομένους από το Περάτ χωριό Βηπειρωτικό πέρα από τον Αώο ορώμενο από την Μολυβδοσκέπαστη με ρίζα ελληνική κατοικούμενο από μωαμεθανούς και χριστιανούς, όπου οι τελευταίοι «ελληνιστί ομιλούσιν» (Λαμπρ. Ζ σελ. 29) και από τους οποίους κατάγονται ίσως οι του δικού μας. Την κατάληξη –εζα, καθώς Μέβγεζα, Λάλεζα υποκοριστική και την -ech =πληθυντική καθώς Κουκλέch που είναι το ίδιο το ελληνικό και χωριό της ίδιας περιοχήςΚουκουλιοί, Τόσκεch που θα πει οι Τόσκοι ή Βαρβεch οι καημένοι αναφερόμενο στους πρώτους  οικιστές του ή τέλος Τσερνέch με ρίζα σλαβική (tsern = μαύρος) αλλά και –άτσια κατάληξη πληθυντική κι αυτή καθώς Ρουσιάτσια, Μπουράτσια κ.λ. Αρκετά ακόμα χωριωνύμια της περιοχής με ρίζα αλβανική έχουν καταλήξεις σλαβικές τις σε –ιανα καθώς Δερβίζιανα, Σερζιανά, Λεσιανά σε –ανη καθώς Βάρφανη, Ρίζανη, Λάβδανη, Μέρζιανη κ.λ. σε –τσκα καθώς Κόντσκα, Πιροβίτσκα και το πλήθος των ομοιοκατάληκτων αλβανικών επιθέτων Πράτσκας, Ντέτσκας, Ράτσκας, Νότσκας κ.λ. και τέλος σε –ιστα γνωστότατη σλαβική τοπωνυμική κατάληξη συναπτόμενη με ρίζα τουρκοαλβανική καθώς Ντερβεντίστα χωριό ευρισκόμενο δίπλα σε ντερβένι που θα πει δημόσιος δρόμος.

Β΄ Ονόματα χωριών του Νομού Γιαννίνων

Δίνω στη συνέχεια τα ονόματα των χωριών του νομού Γιαννίνων, τα πρώτα και ιστορικά, κατά επαρχίες και κατά τάξη αλφαβητική:

Α. Επαρχία Κουρέντων

Αραχοβίτσα, Βαγενίτη, Βάνιστα, Βάρβεchi, Βαρυμπόμπη, Βατατάδες, Βελτσίστα, Βερνίκου, Βλαχάτανο, Βράβορη, Βροντισμένη, Γαρδίκι Μεγάλο, Γαρδίκι Μικρό, Γκαβρισιό, Γερομνήμη, Γκρίμπιανη, Γκρίμποβο, Γλύζιανη, Γουριάνιστα, Γραμμένο, Γρανιστοπούλα, Δελβινακόπουλο, Δολιανά, Δραγομή, Δραγοψά, Ζαγόριανη, Ζαγόρτσα, Ζάλογγο Άνω, Ζάλογγο Κάτω, Ζελίστα, Ζέλοβα, Ζευγάρι, Ζίτσα, Ζωριάνου, Καλοχώρι, Καρίτσα, Κοβίλιανη, Κοκκινόχωμα, Κόντσκα, Κοσόλιανη, Κουκουλιοί, Κούρεντα, Κουτρουλάδες, Κρετσούνιστα, Λαψίστα Άνω, Λαψίστα Κάτω, Λιγοψά, Λίθινο, Λιόκου, Μαζαράκι, Μαυρονόρος, Μόσιορη, Μοσπίνα, Μπέρκου, Μπισντούνι, Μπισντουνόπουλο, Μπουρντάρι, Μπουτζαρά, Μπράγια, Μπριάνιστα, Νεχώρι, Νεχωρόπουλο, Νησί, Ντίσπερη, Ντοβλά, Ντόμπρου.