Αδελφότητα Τερόβου Ραψαίων Ηπείρου Άγιος Ιωάννης ο Νεομάρτυρας
Μαστόρκα ή Κουδαρίτικα
Η γλώσσα των Ηπειρωτών μαστόρων της πέτρας
-Πότε θα καψαλίσουμε για του σέλου; Πότε θα φύγουμε για το χωριό;
– Άμα σταμέψουμι, θα καψαλίσουμι δίχους άλλου, γιατί τώρα η ντένα μίκρινι κι όλου ταμπακιζ’. Θα ξισυρθώ στου σέλου να πραβίσου τα μαυρούδια μ’.
Aμα τελειώσουμε, θα φύγουμε δίχως άλλο γιατί τώρα μικραίνει η μέρα και όλο βρέχει. Θα πάω στο χωριό να φκιάσω τα χωράφια μου.
– Απ΄ που φοράς; Από που είσαι;
– Φουράω κούδαρ’ς απ τα Χ’λαρουχώρια. Είμαι μάστορας από τα Χουλιαροχώρια
– Φουράν ράπου οι κουδαριαίοι στου σέλου σ’ ; Έχουν εργασία οι μαστόροι στο χωριό σου;
– Ιγώ πραβίζου ένα κούφιο στο Ντούκανα. Εγω φκιάνω ένα σπίτι στα Γιάννενα
– Το πραβίζιτι πουλλοί κουδαραίοι; Το φκιάνετε πολλοί μαστόροι;
– Tρεις ντατσ’δις και δυο λαγούλια. Τρεις άνδρες και δύο παιδιά.
Τα Μαστόρκα ή Κουδαρίτικα αποτελούν μία από τις πιο ενδιαφέρουσες συνθηματικές διαλέκτους του ελληνικού χώρου. Ήταν η ιδιαίτερη γλώσσα που χρησιμοποιούσαν οι ξακουστοί μάστορες της πέτρας της Ηπείρου, κυρίως των Μαστοροχωρίων της Κόνιτσας και των Τζουμέρκων, όπως η Πυρσόγιαννη, η Βούρμπιανη, η Στράτσανη, η Καστάνιανη, το Κεράσοβο, το Τούρνοβο, το Κάντσικο, η Ζέρμα, το Λεσκάτσι, οι Χιονάδες και άλλα χωριά.
Η γλώσσα ήταν ένας μυστικός κώδικας επικοινωνίας, που επέτρεπε στους μαστόρους να συνεννοούνται μεταξύ τους χωρίς να γίνονται κατανοητοί από εργοδότες ή ξένους. Μέσα από αυτή διατηρούσαν τα μυστικά της τέχνης τους, προστάτευαν τα επαγγελματικά τους συμφέροντα και ενίσχυαν τους δεσμούς μεταξύ των μελών του μπουλουκιού. Το λεξιλόγιό της περιλάμβανε ελληνικές, βλάχικες, αρβανίτικες, σλαβικές, τουρκικές και ιταλικές λέξεις, διαμορφώνοντας ένα μοναδικό γλωσσικό ιδίωμα που μεταδιδόταν μόνο προφορικά, από μάστορα σε μαθητευόμενο.
Οι Ηπειρώτες μάστορες οργανώνονταν σε ομάδες, τα γνωστά μπουλούκια. Κάθε μπουλούκι είχε αυστηρή ιεραρχία. Το μπουλούκι αποτελούνταν από τον Πρωτομάστορα, που είχε την ευθύνη όλων, τον Καλφά, έμπειρο τεχνίτη, τους Μαστόρους, τα Λαγούλια, τα μικρά παιδιά που μάθαιναν την τέχνη.
Επικεφαλής ήταν ο Πρωτομάστορας, ο οποίος αναλάμβανε να βρει το έργο, να συμφωνήσει την αμοιβή, να οργανώσει τις εργασίες, να πληρώσει τους τεχνίτες και να φροντίσει για τη διαβίωση όλων.
Κάθε χρόνο, λίγο μετά τις Απόκριες και μόλις άνοιγε ο καιρός, τα μπουλούκια εγκατέλειπαν τα ορεινά χωριά της Ηπείρου και ταξίδευαν σε ολόκληρη την Ελλάδα, στα Βαλκάνια και πολλές φορές μέχρι τη Μικρά Ασία, τη Ρουμανία και την Αίγυπτο. Επέστρεφαν στα σπίτια τους στα μέσα Νοεμβρίου, πριν αρχίσουν τα χιόνια, για να περάσουν τον χειμώνα με τις οικογένειές τους και να προετοιμαστούν για την επόμενη άνοιξη. Η αναχώρηση των μπουλουκιών ήταν συγκινητική. Στο χωριό χτυπούσε η καμπάνα και οι συγγενείς συνόδευαν τους μαστόρους μέχρι την άκρη του χωριού. Οι γυναίκες έμεναν πίσω στα χωριά, καλλιεργούσαν τα χωράφια, μεγάλωναν τα παιδιά και περίμεναν την επιστροφή των ανδρών.
Οι Ηπειρώτες κουδαραίοι θεωρούνταν οι καλύτεροι πετράδες της εποχής τους. Με απλά εργαλεία, απίστευτη υπομονή και βαθιά γνώση της πέτρας κατασκεύασαν έργα που παραμένουν αριστουργήματα της λαϊκής αρχιτεκτονικής: μονότοξα και πολύτοξα πέτρινα γεφύρια, εκκλησίες και μοναστήρια, αρχοντικά, δημόσια κτίρια, σχολεία, βρύσες, νερόμυλους, καλντερίμια και πετρόχτιστα σπίτια. Πολλά έργα σώζονται μέχρι σήμερα και αποτελούν σημαντικά μνημεία της ελληνικής πολιτιστικής κληρονομιάς.
Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η χρήση του οπλισμένου σκυροδέματος, η αστυφιλία και η εγκατάλειψη των ορεινών χωριών οδήγησαν στη σταδιακή εξαφάνιση των μπουλουκιών. Μαζί τους χάνονται και τα Κουδαρίτικα.
Σήμερα γνωρίζουμε για αυτά χάρη στις μαρτυρίες των τελευταίων μαστόρων, στις λαογραφικές έρευνες και στο Μουσείο των Ηπειρωτών Μαστόρων στην Πυρσόγιαννη, το μοναδικό στην Ελλάδα αφιερωμένο στην τέχνη των Ηπειρωτών πετράδων που αξίζει να το δει κάθε επισκέπτης στην περιοχή.
Μουσείο Ηπειρωτών Μαστόρων – Πυρσόγιαννη
ΝΕΑ των ΦΙΛΙΑΤΩΝ 