Φιλιάτες 3/1/26, ο καιρός
03
01
26
ΘΕΡΜΟΚΡΑΣΙΑ 12-16 ΥΓΡΑΣΙΑ 81% ΑΝΕΜΟΙ 5BF ΝΔΥΤΙΚΟΙ
του ΗΛΙΑ ΜΑΚΟΥ
Την 1η του έτους, μέσα σε μια χαρούμενη και ενωτική ατμόσφαιρα η ενορία Αγίου Γεωργίου Μαυρουδίου Ηγουμενίτσας έκοψε τη βασιλόπιτα (προσφορά ενοριτών).
Μοιράστηκαν κομμάτια σε όλους τους εκκλησιαζόμενους, ενώ ο τυχερός που βρήκε το φλουρί κέρδισε δύο βιβλία.
Μιλώντας ο π. Ηλίας Μάκος (ΜΑ Θεολογίας) τόνισε ότι «αντί άλλης ευχής να ευχηθούμε για τούτη τη χρονιά να γίνει η καρδιά μας παχνί αγάπης και μετάνοιας και να δούμε τα λάθη που κάναμε την προηγούμενη χρονιά, ώστε να μη λασκάρουμε από τον Χριστό».
Και πρόσθεσε: «Τότε και μόνο τότε θα νιώσουμε να διαλύονται ολότελα τα δεσμά του δικού μας χρόνου. Και θα μπορούμε να βλέπουμε και τη δική μας ζωή σε μια καινούργια αρμονία και το χρέος μας ως δύναμη των επιλογών μας. Τότε οι καημοί μας και οι θλίψεις μας θα είναι το «ελαφρύ φορτίο» μπροστά στην ελπίδα της αληθινής ζωής».
***
Εξάλλου δόθηκε στους ενορίτες το επιτοίχιο ημερολόγιο της ενορίας, όπου σημειώνεται, μεταξύ άλλων, ότι «η ευτυχία δεν έρχεται με κόλπα, αλλά με αγώνα και κυρίως με την ένταξη της ζωή μας στο σύστημα των αξιών και των ιδανικών της πίστεως. Μακάρι ο νέος χρόνος να μην έχει θλίψεις και πίκρες, αλλά να είναι γεμάτος από Χριστό».
του αείμνηστου Πολ Μαντέλου
Το Ψωμί, το Τυρί και το μαύρο Θοδωρή
Ήτανε κοντά σε κάποια Χριστούγεννα, από ότι θυμάμαι. Πέρασαν πολλά χρόνια, από τότε που είχε γίνει αυτή η ιστορία, αλλά η πλάκα που είχαμε κάνει δεν ξεχνιέται. Την θυμήθηκα ψάχνοντας στο αρχείο μου και πέφτοντας πάνω στη φωτογραφία που δημοσιεύω. Ποια είναι η ιστορία; Ο Νικολάκης- ο αδερφός μου- είχε βρει ένα γαλί- μια γαλοπούλα τραυματισμένη, έτοιμη για ψόφο και την έφερε σπίτι. Εκεί την μαζέψαμε, την γιάναμε, την ταΐσαμε, την ποτίσαμε. Την κάναμε μέλος της οικογένειας, την βαφτίσαμε κιόλας, την φωνάζαμε Θοδωρή! Ο Θοδωρής λοιπόν μεγάλωνε μαζί μας, παίζαμε μαζί του κι είχαμε κι εμείς δεθεί, τον είχαμε μανάρι- που λένε. Ήρθε όμως ο καιρός που η μάνα είπε πως καλός είν’ ο Θοδωρής αλλά πρέπει να δούμε και το χαΐρι του….
Έτσι, μια μέρα, πάει ο Θοδωρής. Τον πήρε η Ντρίκοβα, τον έσφαξε, τον μούτεψε και τον έκαμε σπουδαίο φαΐ. Κάλεσε και δυο τρεις συγγενείς και φίλους- μεγάλο πράμα τότε να τρως κρέας- κι από κότα ακόμα- πόσο μάλλον από γαλοπούλα. Έτσι λοιπόν, το γιόμα, κάτσαμε όλοι στο τραπέζι στην αυλή και περιποιηθήκαμε το πραγματικά πεντανόστιμο φαΐ της Ντρίκοβας, μαζί με τα άλλα που είχε ετοιμάσει. Ήπιαμε και ένα πολύ ωραίο κρασί κι ήρθαμε στα κέφια. Πρώτος και καλύτερος ο Τέλης ο Σιάτας, που σηκώθηκε και κίνησε χορό. Από κοντά κι εμείς, και βέβαια ο αστείρευτος Τάσιος Σιάτας- που ίσια έφτιαξε στιχάκι και το τραγουδούσε με την μελωδία γνωστού τραγουδιού:
«Τα ‘φαγες μωρ’ Τέλη μου
το ψωμί και το τυρί
και τον μαυροθοδωρή-
έπιαμαν κι όλοι μαζί
τη μπουκάλα το κρασί»
…και ρίξου ο Τέλης στο χορό. Και βούρ κι εμείς από πίσω, με γέλια μέχρι δακρύων. Το τι κέφι κάναμε και το τι γέλιο ρίξαμε δεν λέγεται. Αυτό φαίνεται λίγο και στη φωτογραφία: Σέρνει το χορό ο Τέλη Σιάτας κι ακολουθούν, ο πατέρας μου- Ντρίκο Μαντέλος, ο αδελφός μου- Νίκο Μαντέλος, ο Τάσιο Σιάτας και η Άννα- αδερφή του πατέρα μου.
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «τα ΝΕΑ των Φιλιατών¨ Φ.79 Δεκέμβριος 2005)
Ποιητικά δοκίμια του Γιάννη Βέλλη!
02
01
26
«Έφτανε η αύρα της μέχρι εκεί, στην άκρη του δρόμου/ μια ιδέα ξεχασμένη ήταν, εδώ και ώρα περίμενε/ βαριά φορτωμένη για ταξίδι, ίσως και για αναγκαία φυγή/ κανείς δεν τη ρώτησε ποτέ για κάτι, ούτε έδωσε τη θέση του/ ξένη είναι είπανε και γελάσανε, γεμίσαμε με ξένους τη ζωή μας/ τι κρίμα αλήθεια, φυλάκιζαν τον εαυτό τους σε τόσα σύνορα, μένοντας μόνοι.» Γιάννης Βέλλης
«Έρχεται και η νύχτα, παράξενη, διαβασμένη για το καλύτερο ψέμα, αδιέξοδο.» Γιάννης Βέλλης
«Συνεχίζεις, με ό,τι έχασες, ό,τι βρήκες, σκέφτεσαι, χάνεσαι, επανέρχεσαι, ο δρόμος αυτός αταίριαστη ιστορία/ θέλεις να την φωνάξεις, μα ο λαιμός στεγνός, άλλωστε, ποτέ δεν ήσουν καλός στις λεπτομέρειες/ να οι πληγές θέλουν κλείσιμο, οι δρόμοι ατέλειωτοι, η στασιμότητα αναγκαία, για περισυλλογή/ ο κόσμος αλλάζει, οι συνήθειες αλλάζουν, τα χρόνια μαζεύονται, αναγκαίος ο προορισμός.» Γιάννης Βέλλης
«…….. πνιγόμουν να σε καταλάβω και διάολε διψούσα για μέλλον, ό,τι έχανα καθημερινά…………..» Γιάννης Βέλλης
«Άφηνες την ώχρα στους τοίχους να δένει με αναμνήσεις, παλιές, ουσιαστικά ξεπερασμένες/ μυστήριο ο χρόνος αλήθεια, έρχεται, φεύγει, μα ποτέ δεν καταναλώνεται/ μόνο τα ενδιάμεσα έρχονται, ζουν και χάνονται, στα δικά του μέτρα, τόσο άγνωστα.» Γιάννης Βέλλης
«Αστόχησαν οι λέξεις, βιάστηκαν αφού γνώριζες, τι θα πω τα λόγια άχρηστα, ξεπερασμένα.» Γιάννης Βέλλης
Εθνική αντίσταση
Το 1943 άρχισε να οργανώνεται η εθνική αντίσταση και στην περιοχή μας πρώτο ξεκίνησε την δράση το ΕΑΜ, το οποίο γρήγορα κέρδισε την εκτίμηση του κόσμου, με πρωτόγνωρες δημοκρατικές συμπεριφορές και πατριωτικές εκδηλώσεις. Σύντομα εμφανίσθηκε και ο ΕΔΕΣ και σύντομα ξεκίνησαν οι διαμάχες για την πρωτοκαθεδρία που είχαν ως αποτέλεσμα το διαχωρισμό του κόσμου με όλα τα επακόλουθα. Λίγα θυμάται ο κόσμος για την αντιστασιακή τους δράση- πολλά για τη συνεχή διαμάχη. Δεν θα επεκταθώ στο λυπηρό θέμα, θα το κλείσω με μια ιστορική φωτογραφία της ¨Ενωμένης Εθνικής Αντίστασης¨.
Φεύγουν οι ιταλοί, έρχονται οι γερμανοί
Τον Ιούλιο του 1943 καταρρέει ο Ντούτσε. Οι Ιταλοί φεύγουν και έρχονται οι Γερμανοί. Κάποιοι ιταλοί κατατάχτηκαν στις απελευθερωτικές οργανώσεις. Η KSILA των τσάμηδων συνεχίζει τη δράση της- τώρα με τους Γερμανούς- βοηθώντας τους στην αντιμετώπιση των ελλήνων ανταρτών. Στόχος της KSILA παραμένει η προσάρτηση της Θεσπρωτίας στην Αλβανία.
Το τέλος όμως του πολέμου αρχίζει να αναφαίνεται κι αυτό κάνει τους Γερμανούς πιο επιθετικούς. Έτσι, στις 23 Αυγούστου του ‘43- γερμανοί και μουσουλμάνοι τσάμηδες- έκαψαν την Σαγιάδα, στις 14 Σεπτέμβρη την Πλεσίβιτσα, στις 29 Σεπτέμβρη εκτέλεσαν τους 49 πρόκριτους της Παραμυθιάς.
Στις 18/12/43, έγινε στην Παραμυθιά κοινή σύσκεψη από το Γερμανό φρούραρχο της ΣΒΕΡΤΣ. Στη σύσκεψη αυτή ο Ρετζέτ Ντίνο είπε ότι η Θεσπρωτία θα αυτονομηθεί και οι ελληνικές αρχές θα διωχθούν. Συνέταξαν μάλιστα και πρακτικό αυτοδιάθεσης της Θεσπρωτίας, που το υπόγραψαν οι μουσουλμάνοι, όχι όμως οι χριστιανοί. Παρόμοια κίνηση έγινε και στο Φιλιάτι από τον Ρετζέπ Ντίνο. Από μαρτυρίες παλιών φιλιαταίων, τη συμπεριφορά των μουσουλμάνων συγχωριανών τη χαρακτήριζε μετριοπάθεια. «Ελάχιστοι συμμετείχαν σε εγκλήματα αυτή την περίοδο. Ακόμη και τα παιδιά του Χάμο Νίνα, τα οποία κατηγόρησα για διάφορα, δεν τους κοστολόγησαν συγκεκριμένα εγκλήματα. Σαφώς και αντιστέκονταν σε κάτι που το θεωρούσαν άδικο γι’ αυτούς και τους διακωμώδησε η φιλιατιώτικη μούσα ¨τα παιδιά του Χάμο Νίνα, τρών κουρκούτι και μπαζίνα¨.
Το κακό στο φιλιάτι το έκαναν τα ¨σιοκόλια¨ από άλλα χωριά, Βάρφανη, Καλπάκι, Κώτσικα κλπ. Το τζαμί το φύλαγε ο Τσένε Μούστος.
Το 1944 οι Γερμανοί συνεχίζουν τις εκκαθαρίσεις, τη μεγάλη βδομάδα έκαψαν τη Λιντίσδα, μαζί με αλβανοτσάμηδες. Την τρίτη μέρα του Πάσχα στου Τσαμαντά, έκαψαν πέντε σπίτια των Κωτσαίων-(πατρογονικά), του Παπαστράτη, του Βεσδεβάνη στου Μπράνθη, του Κίτσιο Καραγιάννη και το σχολείο- το οποίο τελικά γλίτωσε.
Γενικά, η κατάσταση που είχαν δημιουργήσει οι ηγέτες της KSILA, ήταν τραγική, οι καταστροφές σημαντικές και το μίσος μέρα με τη μέρα φούντωνε. Όπως γράφουν διάφοροι μελετητές την περίοδο 1941-44, δολοφονήθηκαν 920 έλληνες, 428 οδηγήθηκαν όμηροι, 209 γυναίκες βιάσθηκαν και 31 απήχθησαν. Επίσης, λεηλατήθηκαν 53 χωριά, κάηκαν 2.332 σπίτια, κλάπηκαν 37.556 αιγοπρόβατα, 9.285 βοοειδή και 4.148 ιπποειδή.
Το 1944 ήταν η χρονιά που άρχισε η αντίστροφη μέτρηση για το τέλος του φονικού πολέμου- για την περιοχή μας επαληθεύθηκε η προφητεία του Πατροκοσμά για τους Τσάμηδες: «ένα μοιράδι θα σκοτωθεί, ένα θα φύγει και ένα θα βαφτιστεί».
Στις 27/6/44 οι Γερμανοί, υπό την πίεση των ανταρτών, εγκαταλείπουν την Παραμυθιά και συγκεντρώνονται σε Ηγουμενίτσα, Μενίνα. Την ίδια μέρα το ΕΔΕΣ μπήκε στην Παραμυθιά κάμπτοντας την αντίσταση των μουσουλμάνων και έγινε ο χαμός. «Όπως έστρωσαν κοιμήθηκαν» έγραψε ο Σπύρος Μουσελίμης. Την άλλη μέρα 28/6/44, χίλιοι αντάρτες προχώρησαν σε όργια σε βάρος του μουσουλμανικού πληθυσμού της Παραμυθιάς και των χωριών της. Ο ταγματάρχης Αριστείδης Κρανιάς, διοικητής 16ου συντάγματος ανταρτών ΕΔΕΣ, παρέπεμψε σε έκτακτο στρατοδικείο 35 μουσουλμάνους Παραμυθιώτες «ότι έγειραν τα όπλα εναντίον της πατρίδος» και τους εκτέλεσε.
Στις 30/6/1944, οι Γερμανοί επιχειρούν να ανακαταλάβουν την Παραμυθιά για να σώσουν τους Τσάμηδες, αλλά απότυχαν. Στους Φιλιάτες υπάρχει ακόμη γερμανική δύναμη και οι έλληνες προσπαθούν να πείσουν τους αντάρτες να ενεργήσουν και στην περιοχή τους. Για να τους ενεργοποιήσουν μάλιστα, έστειλαν στις 3/7/44, επιστολή του Φιλιαταίου γιατρού Δονάτου Σπανόπουλου- την μετέφερε ο Γ. Βέκκος- στο διοικητή Χ΄ μεραρχίας- με την οποία του έλεγε να ενεργήσουν άμεσα γιατί γίνονταν συλλήψεις χριστιανών στο Φιλιάτι. Στις 10/8/1944 ο υπαρχηγός Νουρί Ντίνο κάλεσε, με επιστολή του, τους μουσουλμάνους να αντισταθούν κατά των ανταρτών.
Στις 30 Ιουνίου του ’44, στους Αγίους Θεοδώρους, έγινε μάχη Ελλήνων ανταρτών εναντίον Γερμανών και μουσουλμάνων.
Στις 17 και 18 Αυγούστου, έγινε η μάχη της Μενίνας- νικηφόρα για τους αντάρτες μάχη η οποία σηματοδοτεί το τέλος της κατοχής αλλά και της θρησκευτικής μειονότητας των μουσουλμάνων.
Όλο το καλοκαίρι του ‘44 στο Φιλιάτι επικρατούσε αναβρασμός. Ήδη από τον Αύγουστο οι Γερμανοί άρχισαν να μαζεύουν τα πράγματα τους, να ξηλώνουν και να καταστρέφουν τις εγκαταστάσεις τους. Οι μουσουλμάνοι ετοιμάζονταν να τους ακολουθήσουν. Τα έκτροπα τις Παραμυθιάς έδειχναν πως δεν υπήρχε άλλη λύση. Αρκετοί είχαν ήδη πάει στην Αλβανία και οι υπόλοιποι ετοιμάζονταν να πάρουν ένα απ τους δρόμους διαφυγής, είτε από το Ράι είτε από τη Βρυσέλλα.
Γύρω από την πόλη αντάρτες του ΕΔΕΣ, στο δάσος στις κογκέλες και του ΕΛΑΣ στην Κόντριζα με τον Παρούση- περίμεναν ποιοι θα μπουν πρώτοι στο Φιλιάτι.
Μια μαρτυρία των ημερών από τον Λάζαρο Νικολογιάννη:
«Δυο τρεις μέρες πριν του Σταυρού, είδα τον βαθμοφόρο ΕΔΕΣίτη Αχιλλέα Μάτσακα να φωνάζει και να ρωτάει, από τη ράχη προς το σπίτι του Γιώρη Σιούτη: ¨ω Γιώρη, είναι ακόμα εκεί¨; Σε κάποια σπίτια του Γιώρη Σιούτη έμεναν Γερμανοί: ¨ναι εδώ είναι¨, του απάντησε ο Γιώρη Σιούτης. Θυμάμαι στις 14 Σεπτέμβρη του Σταυρού, εγγλέζικα αεροπλάνα πέρασαν και βομβάρδισαν το Φιλιάτι, για να διώξουν τους Γερμανούς. Πολύς κόσμος τότε είχε πάει στη γράβα, απέναντι από τη στρατώνα, να προφυλαχτε. Εκεί πήγα κι εγώ με την οικογένειά μου Σ’ εκείνο το βομβαρδισμό τραυματίσθηκε ο Ηλίας, ο αδερφός της δασκάλας της Φανώς. Στις 16 Σεπτέμβρη, μέρα μάλλον Σάββατο, η μάννα μου η Βαρβάρα Νικολογιάννη- Ευθυμιάδου, είχε φύγει από τη γράβα και πήγε σπίτι να φτιάξει ψωμί- το περίμεναν πώς και πώς ο πατέρας μου Βαγγέλης και τα παιδιά του, Ηλίας, Κλεοπάτρα, Λάζαρος, Αριστοτέλης, Θεόδωρος, Αλέκος και Σπύρος. Εκεί που γύρναγε η μάννα και μας έφερνε το ψωμί την πυροβόλησαν και τη σκότωσαν οι Γερμανοί- νόμιζαν ότι πηγαίνει εφόδια στους αντάρτες, στην Κόντριζα. Όταν μάθαμε το κακό βγήκε ο κόσμος απ’ τη γράβα. Οι Γερμανοί κατάλαβαν το λάθος τους, μας ζήτησαν συγνώμη, μετέφεραν τη νεκρή μάνα μου στο σπίτι και τις έκαμαν τιμές».
ΝΕΑ των ΦΙΛΙΑΤΩΝ 