Ἀθηναΐϛ Ξούθου
Η φιλοσοφία του Επίκουρου δεν είναι δόγμα, διότι είναι μια διαχρονική φιλοσοφία που συμβαδίζει με την επιστημονική έρευνα, δηλαδή αμφιβάλλει για όσα δεν είναι βέβαια. Δεν είναι δόγμα η βασική επικούρεια αρχή της ηδονικής ζωής (ΗΔΕΩΣ ΖΗΝ) που επιτυγχάνεται μέσω της απονίας και της αταραξίας. Δόγμα είναι οι φιλοσοφίες και οι θρησκείες που ανακατεύουν το θεϊκό στοιχείο στα ανθρώπινα ζητήματα με παραμύθια, αερολογίες και θολούρες χωρίς καμία βάση.
Η φιλοσοφία του Επίκουρου είναι μια ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΖΩΗΣ και όχι φιλοσοφία θανάτου, όπως είναι η πλατωνική που το λέει ρητά ότι «οἱ ὀρθῶς φιλοσοφοῦντες ἀποθνῄσκειν μελετῶσι» (Πλάτων, Φαίδων), και πως δήθεν η αληθινή ζωή αρχίζει μετά τον θάνατο! Το δόγμα είναι θρησκευτική έννοια και αναφέρεται κυρίως στις λεγόμενες «εξ αποκαλύψεως» θρησκείες δηλαδή αυτές που διατυμπανίζουν ότι κάποιος «θεός» αποκάλυψε την «αλήθεια» σε ανθρώπους!
Ας δούμε όμως και τα περί θεών του Επίκουρου. Ο Επίκουρος έχει πολύ συγκεκριμένη και συχνά παρεξηγημένη θέση για τους θεούς. Ο Επίκουρος δεν αρνείται την ύπαρξη των θεών, αλλά τους απομακρύνει ριζικά από τον κόσμο των ανθρώπων. Πολλοί υποστηρίζουν ότι αυτός ήταν ένας έξυπνος τρόπος με τον οποίο ο Επίκουρος μετατρέπει τους θεούς σε πρότυπα της φιλοσοφίας του, της ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΤΗΣ ΖΩΗΣ, δηλαδή μιας ζωής όπου και οι άνθρωποι θα ζουν μια μακάρια ζωή σαν θεοί!
Πώς το επιτυγχάνει όμως αυτό η φιλοσοφία του Επίκουρου και τι είναι οι θεοί για τον Επίκουρο; Είναι όντα μακάρια και άφθαρτα (μακάριοι καὶ ἄφθαρτοι). Ζουν σε απόλυτη αταραξία, χωρίς πόνο, φόβο ή μέριμνα. Δεν παρεμβαίνουν στον κόσμο, δηλαδή, δεν δημιουργούν, δεν τιμωρούν, δεν ανταμείβουν, δεν κυβερνούν τον κόσμο.
Αν ήταν όντα παρεμβατικά όπως συνήθως οι άνθρωποι θέλουν τους θεούς, τότε και οι θεοί θα είχαν ανθρώπινα ελαττώματα και μειονεκτήματα, όπως ταραχή, άγχος και φροντίδα κλπ, κάτι που αναιρεί τη θεϊκή μακαριότητα. Αυτό ισχύει τόσο για τους ελληνικούς θεούς, όσο και για κάθε άλλη θεότητα που είναι παρεμβατική.
Ο Επίκουρος τοποθετεί τους θεούς στα «μετακόσμια» (τὰ μεταξύ κόσμων, (intermundia)), δηλαδή περιοχές ανάμεσα στους κόσμους (αφού σύμφωνα με την επικούρεια κοσμολογία υπάρχουν άπειροι κόσμοι). Στα μετακόσμια δεν υπάρχουν καταστροφές, γένεση και φθορά, τυχαίες συγκρούσεις ατόμων. Είναι χώροι σταθερότητας και τέλειας ισορροπίας, κατάλληλοι για θεϊκή αταραξία.
Η σημερινή επιστήμη δεν μπορεί ούτε να αποδείξει τα μετακόσμια, ούτε να τα απορρίψει με βεβαιότητα ως αδύνατα. Και αυτό δεν είναι αδυναμία της επιστήμης• είναι όριο της μεθόδου της. Τι σημαίνει αυτό; Τα μετακόσμια δεν είναι συγκεκριμένος τόπος στο σύμπαν, δεν είναι φυσική περιοχή που μπορεί να εντοπιστεί, ούτε «ουρανός» με θεολογική έννοια.
Είναι λογική συνέπεια της επικούρειας φυσικής σχετικά με το άπειρο σύμπαν, τους άπειρους κόσμους, και τους ενδιάμεσους χώρους σχετικής σταθερότητας, όπου δεν συμβαίνουν κοσμικά γεγονότα (γέννηση–φθορά). Άρα μιλάμε για κοσμολογική υπόθεση, όχι για εμπειρικό αντικείμενο.
Η επιστήμη μπορεί να περιγράψει παρατηρήσιμα φαινόμενα, να ελέγξει υποθέσεις που παράγουν μετρήσιμες συνέπειες, να απορρίψει θεωρίες που αντιφάσκουν με δεδομένα.
Η επιστήμη δεν μπορεί να αποφανθεί για μη παρατηρήσιμες οντότητες, να αποδείξει την ανυπαρξία για κάτι που δεν παράγει φαινόμενα, να εξετάσει ό,τι δεν έχει εμπειρικές επιπτώσεις.
Τα μετακόσμια δεν παράγουν μετρήσιμα φαινόμενα, δεν αλληλεπιδρούν με τον κόσμο, άρα βρίσκονται εκτός επιστημονικής επαληθευσιμότητας και διάψευσης.
Ωστόσο η σύγχρονη κοσμολογία δεν μπορεί να τα αποκλείσει με βεβαιότητα. Η σύγχρονη φυσική μιλά ήδη θεωρητικά για πολλαπλά σύμπαντα (multiverse), μιλάει για κενό που δεν είναι «τίποτα», μιλά για χωροχρονικές περιοχές χωρίς αιτιακή σύνδεση.
Αυτά δεν επιβεβαιώνουν τα μετακόσμια του Επίκουρου, αλλά δείχνουν ότι η ιδέα πως «υπάρχουν περιοχές εκτός του δικού μας κόσμου χωρίς αιτιακή σύνδεση» δεν είναι παράλογη με τα σημερινά δεδομένα.
Για να πει η επιστήμη ότι τα μετακόσμια «είναι αδύνατα», θα έπρεπε να έχει πλήρη θεωρία του συνόλου της πραγματικότητας, να γνωρίζει όλα τα επίπεδα ύπαρξης, να αποδείξει ότι δεν υπάρχει καμία μορφή μη-παρατηρήσιμης ύπαρξης. Αυτό είναι φιλοσοφική, όχι επιστημονική αξίωση.
Η επιστήμη μπορεί να πει μόνο ότι «δεν έχουμε καμία εμπειρική ένδειξη» και όχι πως «είναι αδύνατο να υπάρχουν»
Το κρίσιμο (Επικούρειο) φιλοσοφικό σημείο εν προκειμένω όμως είναι ότι ο Επίκουρος δεν χρειάζεται τα μετακόσμια να είναι «αληθινά» με επιστημονική έννοια. Ο ρόλος τους είναι ηθικός και θεραπευτικός, όχι αποδεικτικός. Ο σκοπός είναι να αφαιρέσει τον φόβο των θεών, να δείξει ότι ακόμη κι αν υπάρχουν δεν μας αφορούν. Αν αύριο αποδεικνυόταν ότι δεν υπάρχουν θεοί, ή ότι δεν υπάρχουν μετακόσμια, η επικούρεια ηθική δεν καταρρέει!
Η θέση των θεών στα μεσοκόσμια εξυπηρετεί έναν ηθικό σκοπό, δηλαδή α) Απαλλαγή από τον φόβο των θεών, β) Απαλλαγή από τη δεισιδαιμονία, γ) Απελευθέρωση του ανθρώπου για να επιδιώξει την ηδονή με μέτρο και την αταραξία.
Τα μετακόσμια είναι κοσμολογική υπόθεση με ηθικό σκοπό, όχι φυσική θεωρία.
Η πρώτη «Κύρια Δόξα» της επικούρειας φιλοσοφίας μιλάει καθαρά για τους θεούς: «Τὸ μακάριον καὶ ἄφθαρτον οὔτε αὐτὸ πράγματα ἔχει οὔτε ἄλλῳ παρέχει, ὥστε οὔτε ὀργαῖς οὔτε χάρισι συνέχεται• ἐν ἀσθενεῖ γὰρ πᾶν τὸ τοιοῦτον». Η θεϊκή φύση είναι ατάραχη, απαλλαγμένη από φροντίδες και συναισθήματα (οργή, χάρη) που υποδηλώνουν αδυναμία. Οι θεοί είναι αιώνιοι, ευτυχισμένοι και δεν παρεμβαίνουν στα ανθρώπινα, άρα δεν χρειάζεται να τους φοβόμαστε.
Ο Λουκρήτιος (στο έργο De Rerum Natura) διασώζει καθαρά την σχετική διδασκαλία. Ο Λουκρήτιος (1ος αι. π.κ.χ.) είναι ο κατεξοχήν φορέας της επικούρειας σκέψης στη Ρώμη.
Ο Λουκρήτιος επίσης καθιστά σαφές ότι οι θεοί υπάρχουν, είναι μακάριοι και άφθαρτοι, ζουν στα μετακόσμια και δεν ενδιαφέρονται για τον άνθρωπο. Επαναλαμβάνει την θέση του Επίκουρου ότι ο θάνατος δεν μας αφορά (διότι «όταν υπάρχουμε, δεν υπάρχει ο θάνατος, και όταν έρθει ο θάνατος τότε δεν υπάρχουμε εμείς»).
Ο Λουκρήτιος προχωρά παραπέρα και παρουσιάζει την θρησκεία ως φόβο και πηγή δυστυχίας. Ο Λουκρήτιος κάνει κάτι που ο Επίκουρος υπαινίσσεται. Καταγγέλλει τη θρησκεία ως αιτία εγκλημάτων. Εδώ η επικούρεια φιλοσοφία γίνεται αντι-ιερατική και απελευθερωτική.
Ο Επίκουρος ήταν ο πρόδρομος της προόδου και του Διαφωτισμού. Η επίδραση του Επίκουρου στον Ευρωπαϊκό Διαφωτισμό είναι βαθιά. Με τις απόψεις του συνέβαλε στην απαλλαγή του κόσμου από την επιρροή της μαγείας που ουσιαστικά προωθεί η θρησκεία, στην αναγνώριση της φυσικής επιστήμης, στην απόρριψη της «θείας πρόνοιας», και στην απελευθέρωση από τον φόβο. Ο Επίκουρος είναι ο πατέρας της αθεολογικής ηθικής που διδάσκει ότι η ηθική δεν χρειάζεται «θεϊκή επιτήρηση».
Η σύγκρουση και με τον Χριστιανισμό είναι επομένως αναπόφευκτη. Η επικούρεια φιλοσοφία και η χριστιανική θεολογία είναι σε όλα ασυμβίβαστες. Η σύγκρουση είναι δομική, όχι επιφανειακή.
Στην επικούρεια φιλοσοφία, οι θεοί είναι αμέτοχοι, δεν κρίνουν τους ανθρώπους, ο θάνατος είναι αδιάφορος και τελικός, η ευτυχία για τον άνθρωπο βρίσκεται σε αυτόν τον κόσμο και όχι κάπου αλλού μετά τον θάνατο, επομένως δεν χρειάζεται να φοβόμαστε ούτε κάποιον θεό ούτε τον θάνατο. Αντίθετα ο χριστιανισμός έχει ως κύριο στοιχείο την «θεία πρόνοια», την «τελική κρίση», την «ανάσταση» και την «σωτηρία των ψυχών» μετά τον θάνατο, ενώ ο φόβος προς τον θεό είναι επιβεβλημένος και θεωρείται και «αρετή»!
Η Επικούρεια Φιλοσοφία είναι ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΖΩΗΣ, ο χριστιανισμός είναι ΘΡΗΣΚΕΙΑ ΘΑΝΑΤΟΥ!
Για τον Χριστιανισμό ο Επίκουρος είναι επικίνδυνος γιατί οι χριστιανοί θεωρούν ότι υπονομεύει την χριστιανική ηθική που επιβάλλεται μέσω φόβου, ότι υπονομεύει τη «θεία εξουσία» και φυσικά την εκκλησιαστική ιεραρχία! Γι’ αυτό οι «Πατέρες της Εκκλησίας» τον παρουσιάζουν ως ηδονιστή, άθεο και ανήθικο, κάτι που αποτελεί απόλυτη συκοφαντία και πλήρη διαστρέβλωση του πραγματικού Επίκουρου και των θέσεών του. Αν οι χριστιανοί δεν μισούσαν τόσο τον επικίνδυνο για αυτούς Επίκουρο, τότε θα μαθαίναμε περισσότερα και με λεπτομέρειες για την φιλοσοφία του μέσα από τα πάνω από 300 έργα του που οι χριστιανοί φρόντισαν να μην μείνει κανένα, και να τον ανακαλύπτουμε μόνο μέσα από αποσπάσματα και δευτερεύουσες πηγές.
©Ἀθηναΐϛ Ξούθου
ΝΕΑ των ΦΙΛΙΑΤΩΝ 