του Γιώργου Μαστορίδη
Νέμεσις του λαϊκισμού, της δημαγωγίας και του καιροσκοπισμού: το
τέλος του δημαγωγού Θηραμένη και η ομηρική παροιμία: «ὡς ἀπόλοιτο καὶ ἄλλος
ὅτις τοιαῦτά γε ῥέζοι» (Οδύσσεια, ραψωδία α, στ. 47)
Η ομηρική παροιμία «έτσι να χαθεί και οποιοσδήποτε άλλος κάνει τέτοια πράγματα» αποτυπώνει διαχρονικά την ανάγκη για θεία δίκη απέναντι στην ύβρη. Η πλήρης φράση είναι: «καὶ λίην κεῖνός γε ἐοικότι κεῖται ὀλέθρῳ· ὡς ἀπόλοιτο καὶ ἄλλος, ὅτις τοιαῦτά γε ῥέζοι: Και βέβαια εκείνος βρήκε το τέλος που του άξιζε∙ έτσι να χαθεί και οποιοσδήποτε άλλος κάνει τέτοια πράγματα». Πρόκειται για έναν από τους πιο εμβληματικούς στίχους της αρχαίας ελληνικής γραμματείας. Ο Όμηρος βάζει αυτά τα λόγια στο στόμα της θεάς Αθηνάς κατά τη σύσκεψη των θεών στον Όλυμπο και αναφέρεται στον Αίγισθο, ο οποίος τιμωρήθηκε, επειδή δολοφόνησε τον Αγαμέμνονα κατά την επιστροφή του από την Τροία και σφετερίστηκε τον θρόνο του.
Αν και στην Οδύσσεια η παροιμία αναφέρεται στον Αίγισθο, η ιστορική πραγματικότητα της κλασικής Αθήνας- η Οδύσσεια και η Ιλιάδα αποτελούσαν τη βάση της παιδείας- προσέδωσε στον στίχο μια νέα, βαθιά πολιτική διάσταση. Η φράση μετατράπηκε σε ένα ρητορικό όπλο ενάντια στη δημαγωγία, με πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα την πολυτάραχη πορεία και το τέλος του πολιτικού Θηραμένη. Είναι μια ρήση που διαχρονικά συμπυκνώνει τη λαϊκή και ποιητική πεποίθηση ότι η αδικία και η ασέβεια πρέπει να τιμωρούνται παραδειγματικά. Παρέμεινε στην Ιστορία ως παροιμιώδης κατάρα για τους επίδοξους τυράννους, εγκληματίες και δημαγωγούς. Αποτελεί μια πανάρχαια ηθική επιδοκιμασία της θείας δικαιοσύνης και της τιμωρίας όσων διαπράττουν ύβρη και παραβιάζουν τους άγραφους νόμους. Χρησιμοποιούνταν συχνά στην Εκκλησία του Δήμου και τα δικαστήρια ως παροιμιώδης φράση με στόχο πολιτικούς που κατέφευγαν σε ύβρη, όπως η παραβίαση της ιερής υποχρέωσης για ταφή των νεκρών καθώς και η εργαλειοποίηση του θανάτου για πολιτικό όφελος.
Γενικότερα, χαρακτήριζε ανθρώπους με καιροσκοπική φύση — δεν είναι τυχαίο ότι ο Θηραμένης έμεινε στην Ιστορία με το προσωνύμιο «κόθορνος» (το υπόδημα του θεάτρου που ταίριαζε και στα δύο πόδια), λόγω της πολιτικής του ευελιξίας. Εκτός των άλλων, η διαχρονική χρήση της φωτίζει εξαιρετικά πώς ένα λογοτεχνικό κείμενο, η Οδύσσεια του Ομήρου, μετατράπηκε στην κλασική αρχαιότητα σε ένα βαρύ πολιτικό σύνθημα της πολιτικής επιχειρηματολογίας ενάντια στη δημαγωγία και την πολιτική εκμετάλλευση μιας ανθρώπινης τραγωδίας.
Λαϊκισμός, δημαγωγία και θανατολαγνεία μετά τις Αργινούσες
Το 406 π.Χ., μετά τη ναυμαχία στις Αργινούσες, η Αθήνα βρέθηκε αντιμέτωπη με μια ανείπωτη τραγωδία: χιλιάδες ναυαγοί πνίγηκαν λόγω της σφοδρής τρικυμίας. Η διαβόητη δίκη και συνακόλουθη καταδίκη των στρατηγών ως υπευθύνων αποτελεί ένα από τα πιο μελανά παραδείγματα λαϊκισμού, θανατολαγνείας και πολιτικής εργαλειοποίησης των νεκρών στην αρχαία Αθήνα.
Ο Θηραμένης, λειτουργώντας ως δεινός δημαγωγός, εκμεταλλεύτηκε το βαθύ πένθος και την οργή των πολιτών για τους χιλιάδες αβοήθητους ναυαγούς που πνίγηκαν λόγω της καταιγίδας, στρέφοντας τον όχλο εναντίον των νικητών στρατηγών, για να αποσείσει τις δικές του ευθύνες- ο ίδιος είχε οριστεί υπεύθυνος για την περισυλλογή! Επιδεικνύοντας δεινή δημαγωγική ικανότητα, εργαλειοποίησε το συλλογικό πένθος και την οργή των πολιτών με μια στρατηγική που άγγιζε τα όρια της θανατολαγνείας. Η επακόλουθη θανάτωση των στρατηγών χωρίς δίκαιη δίκη αποτέλεσε μια από τις πιο μελανές σελίδες της αθηναϊκής δημοκρατίας, αποδεικνύοντας πώς η πολιτική εκμετάλλευση των νεκρών μπορεί να τυφλώσει έναν ολόκληρο λαό.
Η ειρωνεία της τύχης και το πολιτικό τέλος του Θηραμένη θεωρήθηκε από πολλούς ως μια μορφή θείας δίκης, νέμεσις, για τη δική του ανήθικη πολιτική συμπεριφορά στη δίκη των εννέα στρατηγών στις Αργινούσες. Ο δημαγωγός που κάποτε οδήγησε τους στρατηγούς στον θάνατο εκμεταλλευόμενος την οργή του πλήθους, έπεσε τελικά και ο ίδιος θύμα του αυταρχικού καθεστώτος των Τριάκοντα που βοήθησε να εγκαθιδρυθεί. Η ιστορική μοίρα επιφύλασσε για τον Θηραμένη ανάλογο τέλος, όπως του Αίγισθου, η τιμωρία του οποίου γέννησε την ομηρική παροιμία στην Οδύσσεια. Συγκεκριμένα, λίγα χρόνια αργότερα, το 404 π.Χ., ο πρώην σύμμαχός του, ο ακραίος ολιγαρχικός Κριτίας, τον ανάγκασε να πιει το κώνειο κατά την περίοδο των Τριάκοντα Τυράννων.
Στη μοίρα του Θηραμένη «κόθορνου η κατάρα «ὡς ἀπόλοιτο καὶ ἄλλος…» αποκτά την πλήρη πολιτική της ισχύ. Δεν αποτελεί απλώς μια λογοτεχνική αναφορά, αλλά ένα ζωντανό πολιτικό αξίωμα: η ύβρις της δημαγωγίας και η ασέβεια προς τους νεκρούς νομοτελειακά επιστρέφουν και τιμωρούν τους αδίστακτους εκμεταλλευτές της ανθρώπινης δυστυχίας.
Κόθορνος: Το σύμβολο του Πολιτικού Καιροσκοπισμού
Η πολιτική ευελιξία του Θηραμένη τού χάρισε το προσωνύμιο «Κόθορνος», το οποίο διασώζεται αυτούσιο στα «Ελληνικά» του Ξενοφώντος (Βιβλίο 2, Κεφάλαιο 3). Κατά τη διάρκεια της τυραννίας των Τριάκοντα (404 π.Χ.), ο ακραίος ολιγαρχικός Κριτίας τον κατήγγειλε δημόσια στη Βουλή, παρομοιάζοντάς τον με το συγκεκριμένο θεατρικό υπόδημα, το οποίο δεν είχε αριστερό ή δεξί και ταίριαζε εξίσου και στα δύο πόδια. Στην περίφημη κατηγορητήρια αγόρευσή του, ο Κριτίας χρησιμοποιεί ακριβώς αυτή την παρομοίωση, για να αναδείξει τον πολιτικό καιροσκοπισμό του Θηραμένη: «Ανέκαθεν ο Θηραμένης ήταν προδότης από τη φύση του… Γι’ αυτό και τον φωνάζουν κόθορνο. Γιατί ο κόθορνος μοιάζει να ταιριάζει και στα δύο πόδια, ενώ κοιτάζει και προς τις δύο κατευθύνσεις: «ὅστις δὲ παντοῖος γίγνεται… διὰ ταῦτα κόθορνός τε ἐπικαλεῖται· καὶ γὰρ ὁ κόθορνος ἁρμόττειν μὲν τοῖς ποσὶν ἀμφοτέροις δοκεῖ, ἀποβλέπει δ’ ἀπ’ ἀμφοτέρων».
Εκτός από τον Ξενοφώντα, Ανάλογες επικρίσεις αναφέρονται στον Αριστοφάνη, στον Αριστοτέλη και αργότερα στο Λεξικό της Σούδας.
Αριστοφάνης: στην κωμωδία του «Βάτραχοι» (στ. 540), ο ποιητής σατιρίζει τον Θηραμένη και την ικανότητά του να γλιστράει από τις δύσκολες καταστάσεις αλλάζοντας στρατόπεδο, φωτογραφίζοντας την ίδια ακριβώς συμπεριφορά.
Αριστοτέλης: στην «Αθηναίων Πολιτεία» (28.5) αναφέρει ότι οι επικριτές του Θηραμένη τον διέβαλλαν ως άνθρωπο που καταλύει όλα τα πολιτεύματα.
Λεξικό της Σούδας (10ος αιώνας μ.Χ.): στο λήμμα «Ευμεταβολώτερος κοθόρνου» (πιο ευμετάβλητος από έναν κόθορνο), εξηγείται γραμματικά η παροιμία και αναφέρεται ρητά: «Όθεν και Θηραμένην… κόθορνον εκάλουν οι Αθηναίοι».
Ο Γιώργος Σεφέρης χρησιμοποιεί με απαράμιλλη μαεστρία τη συγκεκριμένη ομηρική παροιμία στο περίφημο ποίημά του «Επί ασπαλάθων». Συνδέοντας τον μύθο του τυράννου Αρδιαίου από την Πολιτεία του Πλάτωνα με το ζοφερό κλίμα της Δικτατορίας κλείνει το ποίημα: «Το βράδυ οικονόμησα τη σκέψη μου·/ βρήκα τη ραψωδία α της Οδύσσειας./ Διάβασα: «ὡς ἀπόλοιτο καὶ ἄλλος ὅτις τοιαῦτά γε ῥέζοι». Η σύνδεση αυτή αναδεικνύει την ανάγκη της Ιστορίας για την τιμωρία εκείνων που ασχημονούν απέναντι στην ελευθερία, τη δικαιοσύνη και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Το ποίημα είναι γραμμένο στις 31 Μαρτίου 1971, μέσα στη Δικτατορία των Συνταγματαρχών, με συνειρμική ποιητική και ιστορική μνήμη της 31ης Μαρτίου 1946, Ημέρας Δημοκρατικών Εκλογών και ταυτόχρονα κομματικής δολιοφθοράς, σαμποτάζ, στο Λιτόχωρο Πιερίας με εμπρησμό δύο δημοσίων κτιρίων και δεκατρία θύματα.
Η πολιτική ανηθικότητα της δημαγωγικής εργαλειοποίησης του θανάτου έχει ημερομηνία λήξης. Ο Θηραμένης «κόθορνος» έχει καταγραφεί στη συλλογική μνήμη ως ο αρχέτυπος πολιτικός χαμαιλέοντας: ένας ιδιοτελής και αδίστακτος δημαγωγός που εκμεταλλεύεται για πολιτικό όφελος ακόμα και τον θάνατο και την ανθρώπινη δυστυχία αλλάζοντας συνεχώς απόψεις ανάλογα με τον άνεμο της εξουσίας. Η άνοδος και η πτώση του παραμένει τόσο ως επίκαιρο μάθημα για τους κινδύνους και την τιμωρία του λαϊκισμού, όσο και ως επιβεβαίωση ότι η δικαιοσύνη, έστω και αργά, βρίσκει πάντα τον τρόπο να αποδοθεί.
.
ΝΕΑ των ΦΙΛΙΑΤΩΝ 