ΝΕΑ των ΦΙΛΙΑΤΩΝ

3.12.  Απελευθέρωση, εμφύλιος, μετακατοχικά χρόνια

  Στις 22 Σεπτέμβρη 1944 φεύγουν και οι τελευταίοι Γερμανοί από το Φιλιάτι, καταδιωκόμενοι από ελληνικές δυνάμεις έγιναν αψιμαχίες στο Σμέρτο. Τους δρόμους της διαφυγής πήραν και οι Τσάμηδες μουσουλμάνοι. Ουρές με εκατοντάδες άνδρες, γυναίκες, γερόντους και παιδιά, φορτωμένοι με τα πιο πολύτιμα από το βιός τους προχωρούν την οδό της σωτηρίας. Αν ήθελαν να ζήσουν έπρεπε να ξεριζωθούν. Στους δρόμους διαφυγής τους περίμεναν και κατσιαπλιάδες. Όσοι έρχονταν από τα τσιαμοχώρια του εσωτερικού της Θεσπρωτίας φρόντιζαν να είναι πολλοί μαζί και οργανωμένοι. Όσοι δεν το λάβαιναν υπόψη άφηναν τα κόκκαλα τους στο δρόμο- κάποιοι, στη γέφυρα στου Νάτση- κάποιοι φιλιατιώτες,  στους λάκκους της Βάναρης και της Σπάταρη- από… ¨αδελφικό¨ λεπίδι. ¨Όλο το Φιλιάτι μύριζε πτώματα, δεν προλάβαιναν να τους θάψουν¨, λένε οι αδελφές Στρουγγάρη.

Ένα κεφάλαιο της τοπικής ιστορίας, η πολύχρονης συνύπαρξης ανθρώπων που τους ένωναν κοινές μοίρες- τους χώριζε μόνο ή θρησκεία, έκλεινε με το χειρότερο τρόπο.

   Οι Τσάμηδες μουσουλμάνοι δεν υπάρχουν πια στο ελληνικό, τους πήραν στο λαιμό τους οι ηγέτες τους. Γιατί ως υπήκοοι έλληνες εναντιώθηκα στη χώρα τους και πάλεψαν με ανίερους τρόπους να προσαρτήσουν τμήμα της στην Αλβανία. Συνεργάστηκαν γι’αυτό με τους εχθρούς της Ελλάδας, έγειραν τα όπλα κατά της πατρίδας διαπράττοντας εγκλήματα. Όντως ήταν μεγάλη προδοσία και αυτό έφερε τη άτακτη φυγή τους. Ίσως έδωσαν την ευκαιρία στην Ελλάδα να διορθώσει το λάθος του 1924 με το οποίο οι Τσάμηδες έμειναν εδώ.  Σημασία έχει πώς έδωσαν ακλόνητα επιχειρήματα και το ειδικό δικαστήριο Ιωαννίνων δίκαζε αβέρτα και ερήμην και έως τον Ιανουάριο του 1948 είχε εκδώσει 1930 καταδικαστικές αποφάσεις με τις οποίες καταδίκαζε τους κατηγορούμενους ως εγκληματίες πολέμου και δοσίλογους και τους επέβαλε ποινή θανάτου, ισόβια στέρηση της ελληνικής ιθαγένειας και δήμευση της περιουσίας τους υπέρ του δημοσίου.

 Η ιστορία θεώρησε υπεύθυνους του ξεριζωμού της μειονότητας τους Ντιναίους. Τον Μαζάρ Ντίνο τον εκτέλεσε το καθεστώς Χότζα. Ελάχιστες μουσουλμανικές οικογένειες έμειναν στην περιοχή μας, όπως του Χακή Ντέμη- στο Φιλιάτι, του Χατζή Λιατίφη- στη Σπάταρη και μερικές ακόμη. Κάποιες λίγες τόλμησαν κι επέστρεψαν στην πίστη των προγόνων τους- βαπτίσθηκαν χριστιανοί και σώθηκαν.

  Μετά  τη φυγή των Γερμανών, ΕΛΑΣ και ΕΔΕΣ χώρισαν τις περιοχές. Εκεί που έμεναν πριν μουσουλμάνοι ανάλαβε ο ΕΔΕΣ. Την περίοδο της ΕΑΜοκρατίας στην περιοχή Φιλιατών (15/12/44 έως 5/2/45), κάποιοι μουσουλμάνοι αναθάρρησαν και γύρισαν, για κάνα δυο μήνες, με την επιστροφή του ΕΔΕΣ ξανάφυγαν.122Α

Ντοκουμέντα από την απελευθέρωση

*ΓΙΩΡΓΟΣ ΤΑΦΕΚΗΣ: Την μέρα που θα έφευγαν οι Γερμανοί οι ΕΔΕΣίτες ήταν κάτω στις Κογκέλες και οι ΕΛΑΣίτες στην Κόντριζα. Θυμάμαι τους ΕΔΕΣίτες Αχιλλέα Μάτσακα (καπετάν Μαλούνα),  Κομνηνό- δάσκαλο στο Φοινίκι,  Μαυρουδή- οδοντίατρο, Πέτρο Κοτσίδα κλπ, άμα έφυγαν οι Γερμανοί μπήκαν στο Φιλιάτι και χτύπησαν τις καμπάνες. Από τους ΕΛΑΣίτες που ήταν στην Κόντριζα, ο Νικόλα Παρούσης κατέβηκε κάποια στιγμή, βρίσκει έναν Γερμανό αξιωματικό κι έναν στρατιώτη, πάει και τους αρπάζει τα όπλα και τους λέει «πότε θα μας αδειάσετε τη γωνιά;»  «Σε δυο ώρες» του είπαν. Τους έδωσε πάλι τα όπλα και έφυγαν.

*Τον Αβδούλ Νούση τον σκότωσε ο Αντρέα Φ.- γαμπρός στο Φιλιάτι από την Παραμυθιά και τον έχωσε στου Τάκα στα ορύγματα των Ιταλών.

*Στον κάμπο σιοκόλια από τα χωριά σκότωσαν 49, στη γέφυρα στου Νάτση τους έχωσαν. Εκεί ήταν και ο Ισμαήλης, το μεγάλο παιδί του Χάμο Νίνα- έκανε τον σκοτωμένο, λύθηκε και έφυγε- ήτανε παλικάρι. Έφτασε στα πενταλώνια κι έπεσε πάνω στο Σίμα Γιοβάνη που έβοσκε τα πρόβατα, ο Σίμας του έδωκε φαῒ, του έδειξε και το δρόμο να φύγει. Πήγε στην Αλβανία αλλά το 1957 βγήκε κολυμπώντας στην Κέρκυρα κι από εκεί πήγε Αυστραλία. Στην Αυστραλία- λέει ο Γιώρη Μίγκος- παντρεύτηκε μια ελληνίδα από τη Ρόδο κι έκανε οικογένεια. Μια κόρη του Ισμαήλη, η Σύλβια, ήρθε το 2018 στο Φιλιάτι να γνωρίσει τον τόπο που έζησαν οι πρόγονοι.

*Στη Σπάταρη φυλάγαμαν το σπίτι του Λιατίφη, ήρθε κι ο Βήτος, η γυναίκα του βρήκε ένα τσουβάλι αλεύρι και ήθελε να το πάρει, το πήραμε και φτιάξαμε τηγανίτες.

*Δυο σοκόλια από την Πέστιανη σε ένα σπίτι που ήταν μοναχή της μια μουσουλμάνα με μικρό παιδί, σκότωσαν πρώτα το μικρό και μετά κι αυτήν. Το έλεγαν με καμάρι πως βρήκαν στο κεφαλομάντηλο της 18 λίρες. Αυτός που τη σκότωσε δεν το κατάλαβε, ο φίλος του την κλώτσησε στο κεφάλι και φανερώθηκαν οι λίρες- τότε έγιναν δεμάτι μεταξύ τους στην μοιρασιά.