ΝΕΑ των ΦΙΛΙΑΤΩΝ

2.12.  Προαπελευθερωτικές κινήσεις

    Μια μικρή αναφορά για να μας φέρει στο κλίμα της περιοδου. Στα τέλη του 19^ου αιώνα είναι σε έξαρση το ¨ανατολικό ζήτημα¨- δηλαδή ο διαμελισμός της οθωμανικής αυτοκρατορίας και τα βαλκάνια είναι σε αναβρασμό.   

   Το 1906 στην ελεύθερη Ελλάδα ίδρυσαν το «Ηπειρωτικό Κομιτάτο», μυστική συνωμοτική οργάνωση με σκοπό να συμβάλει στην απελευθέρωση της Ηπείρου. Πρόεδρος ο Παναγιώτης Δαγκλής, αλλά  ψυχή και  νους της ήταν ο Σπυρομήλιος. Σύντομα η οργάνωση επεκτάθηκε στην υπόδουλη Ήπειρο και στρατολόγησε μέλη.

 Μεταξύ των γνωστών ντόπιων μυημένων ήταν ο Θεολόγος Θεολογής- αντιπρόσωπος της μητρόπολης στην Πόλη, ο Θεόδωρος Θεοδωρίδης- γραμματέας της Μητρόπολης, ο Γρηγόρης Τσόγκας, ο Γιάννης Πουτέτσης (καπετάν Βοριάς), από την Τσούκα Β.Ηπείρου, ο Λιώτης ηγούμενος Δωρόθεος Μπέσιας, Τάσιος Σωτηρίου, Σίμος Μάλλιος, Μήτρο Γούλας κλπ.

   Στελέχη αντάρτικων ομάδων αυτη την περίοδο καταγράφονται: ο καπετάν Κρομμύδας- από τη Μουργκάνα, ο Τζών Κώστας- από του Λιά (Γιάννης Παπακώστας)- ο οποίος συμμετείχε στους αγώνες των Μπόερς στην Αφρική. Ο Θύμιος Λώλης από την Κρανιά Δελβίνου, ο Χρήστος Κ.Λιώλιος από το Βούρκο, ὁ Καπετὰν Πουτέτσης, ὁ Καπετὰν Φουρτούνας από την Σωτήρα της Β. Ἠπείρου, ὁ Ζαγορίσιος σχολάρχης Σακελλαρίου, ὁ Καπετὰν Ἀρκούδας από την Παραμυθιά κ.α.

  Οι εξελίξεις του ανατολικού ζητήματος ανησυχούσαν τους αγάδες, οι οποίοι, στην προσπάθεια να αποτρέψουν τον ξεσηκωμό, έγιναν πιο βίαιοι- ειδικά μετά τον ατυχή ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897. Ως σκληροπυρηνικούς οθωμανούς της περιόδου στην περιοχή αναφέρουν τους: Φέζο Γιάννιαρη, Μέτζο Καρόκα, Χαρούν Ντογιάκα.

   Η κορύφωση των εχθρικών σχέσεων μεταξύ των χριστιανών και μουσουλμάνων ήρθε με την φονική διαμάχη Πλεσιβιτσιωτών- Κωτσικιωτών- περιγράφονται στα βιβλία για την Πλεσίβιτσα των Γιώργου Σκάγια και Γιάννη Πέγκα.

   Όμως οι εξελίξεις ήταν προφανείς, έπνεε ένας άνεμος ελευθερίας για τους  χριστιανούς και τους έκανε να αναθαρρήσουν. «Το 1911 στου Λιά, στο μαγαζί του Βασίλη Φαφούτη, ο αγάς Χαρούν Ντογιάκας προκάλεσε τον ξενιτεμένο Λιώτη Απόστολο Αθανασίου, αλλά έφαγε τόσο ξύλο που φεύγοντας είπε: «αν ζήσω όρε Λιά βρώμη θα σε σπείρω». Δεν έζησε, όμως- σ’ ένα μήνα πέθανε από ντροπή.

   Στον Αητό Σαγιάδας οι αντάρτες παραλαμβάνουν 30 μάλινχερ σταλμένα από την Ελλάδα. Στην παραλαβή ήταν οι: Φάντης, Κρομμύδας, Θαν. Παντέχης, Γρηγόρης Ζάκας, Γιώργος Λώλης, Τσιάβο Ντούρος, Ντίνο Βενέτης και ο Ηλίας Τσίτος, παλικάρι του Τζών Κώστα, από το Ξέχωρο. 

   Σε μάχη στα Πενταλώνια Τσαρκοβίστας σκοτώνονται πολλοί μουσουλμάνοι κι αυτοί σκοτώνουν για εκδίκηση τον Δ. Φάντη στο Φιλιάτι, μεσ’ την μέση στο παζάρι.

Ο Δημήτριος Φάντης ήταν δ/ντής της ¨ΜΕΜΟΥΡ ΡΕΖΗΣ¨- τουρκικής εταιρίας  επεξεργασίας καπνών στην περιοχή Φιλιατών. Διέμενε στους Φιλιάτες και συμμετείχε στο αντάρτικο για την απελευθέρωση. Οι φιλιαταίοι τον τίμησαν ονομάζοντας τον δρόμο δίπλα στο σπίτι του Γάκη Κύρκου σε οδό Φάντη.

Βέβαια οι χριστιανοί ξεσηκώθηκαν από τα μηνύματα των καιρών, αλλά βοήθησε σε αυτό και η στάση των μουσουλμάνων που εγκληματούσαν σε βάρος τους.