ΝΕΑ των ΦΙΛΙΑΤΩΝ

                          ΤΟ ΦΙΛΙΑΤΙ  ΕΙΣ ΤΑ 1909

      Από τον «Ταχυδρόμον» της Κων/πόλεως του έτους 1909 δημοσιεύομε μια ωραία περιγραφή του Νικόλαου Νίτσου, για το τότε Φιλιάτι.

«Το μέρος εξ’ ου η παρούσα αποστέλλεται είναι πολίχνη ηπειρωτική απέχουσα τρίωρο της παραλίας. Είναι πρωτεύουσα υποδιοικήσεως (Καϊμακαμλικίου) εκτεταμένη και πυκνοκατοικήτου και εξαρτάται εκ του νομού Ιωαννίνων. Το όνομα της τυγχάνει ίσως γνωστόν και πέραν των Ηπειρωτικών ορίων αλλ’ είναι προτιμότερον και ευκολότερον να επιχειρήση τις ταξείδιων εις ένα των γηΐνων πόλων η να διανύση την εκ της παραλίας εις Φιλιάταις απόστασιν. Οδοί βατοί και τα τοιαύτα είναι όροι άγνωστοι ενταύθα. Και όμως θα ήτο και εύκολος και όχι πολυδάπανος η κατασκευή στοιχειώδους τινός οδού τουλάχιστον μεταξύ Φιλιατών και Σαγιάδος ήτις χρησιμεύει ως δεύτερος λιμήν της Ηπείρου και εκατοντάδες και χιλιάδες ταξιδιωτών αποβιβάζονται εκεί. Αλλά τίς θα εφρόντιζε μέχρι τούδε  περί τοιούτων πραγμάτων; Τα τοιαύτα εθεωρούντο είδη πολυτελείας όλως περιττά!

   Εν τούτοις ο ταξιδιώτης, κατορθώνουν οπωσδήποτε να φθάση σώος εις Φιλιάταις, αποζημιούνται ευρίσκων κομψοτάτην πολίχνην εκτινωμένην αμφιθεατρικώς επί γραφικότατων λόφων εν μέσω ελαιώνων. Αι οικοδομαί είνε λίθιναι και στερεαί ομοιάζουσαι προς μεσαιωνικούς πυργίσκους. Εν γένει όλον το θέαμα γραφικώτατον με απέναντι υπερύψηλα και χιονοβριθή βουνά. Το κλίμα είνε εξόχως υγιεινόν, αλλά στερείται η πολίχνη αυτή επαρκούς ποσίμου ύδατος. Εννοείται ότι ουχί μακράν υπάρχουσαν αφθονώτατα πηγαία ύδατα, των οποίων η μετοχέτευσις θα ήτο πολύ εύκολος διά μικράς δαπάνης. Υπάρχει δε και κληροδότημα τι προς τούτο αλλ’ ως και ανωτέρω ελέχθη, ουδείς υπήρχεν ο φροντίζων. Άλλως ολίγη κυβερνητική μέριμνα αν κατεβάλλετο, η πολίχνη αυτή θα ήτο ήδη πολυάνθρωπος και ευημερούσα καθ’ όλα.

     Οι κάτοικοι των Φιλιατών είνε κατά το πλείστον μουσουλμάνοι ομιλούντες την ελληνικήν και την αλβανικήν και έχοντες όλοι οικογενειακά επίθετα με ρίζαν και καταλήξεις ελληνικάς. Η τουρκική γλώσσα ουδαμού εδώ ακούεται, πλην ενίοτε εντός του περιβόλου του διοικητηρίου. Διαιρούνται οι κάτοικοι εις φατρίας και διατηρούσιν εν τας οικογενειακαίς και κοινωνικαίς σχέσεσι τα αρχαία πατριωτικά ήθη και έθιμα.

Κοινότης ομογενής προ ολίγων δεκαετηρίδων συνεπήχθη και ήδη βαίνει αύξουσα και προοδεύουσα.

   Η πραγματική ύπαρξις της χρονολογείται κυρίως από του έτους 1875, οπότε ο τότε ηγούμενος Γηρομερίου αοίδημος αρχιμανδρίτης Παρθένιος κατόρθωσε διά κόπων πολλών και πολλής διπλωματικής περινοίας να ιδρύση ναόν. Όλοι οι ορθόδοξοι ενταύθα και εν τοις πέριξ μετ’ ευγνωμοσύνης μνημονεύουσι το όνομα του αληθούς χριστιανού τούτου Λευΐτου, εις ον οφείλουσι την περίκομψον εκκλησίαν των Φιλιατών, αφιερωμένην εις την Αγίαν Τριάδα και κατέχουσαν εν αποστάσει τινί το κέντρον της πολίχνης. Άμα τη ανακηρύξει του Συντάγματος, ανηρτήθη και κώδων εις την εκκλησίαν ταύτην, ούτινος προηγουμένως εστερείτο. Μετά πολλής ευαρεσκείας ήκουσαν τους χριστιανούς διηγουμένους ότι πολλοί εκ των εξεχόντων συμπατριωτών των μουσουλμάνων ιδίοις χερσίν ανήρτησαν τον κώδωνα τούτον και πρώτοι αυτοί ευφροσύνως τον έκρουσαν χαιρετίσαντες ούτω την νέαν ευτυχή περίοδον, ήτις διά του συντάγματος διηνοίχθη και εις τον τέως κακοδαίμονα τούτον τόπον, και πανηγυρίσαντες την συναδέλφωσιν μουσουλμάνων και χριστιανών, οίτινες φυλετικώς κατ’ ουδέν διαφέρουσιν.

   Και επέφερε πραγματικήν συναδέλφωσιν εδώ το σύνταγμα. Από τον Ιούλιον και εντεύθεν χριστιανοί και μουσουλμάνοι ζώσι πραγματικώς ηδελφωμένοι. Πλην μεμονομένων εξαιρέσεων, εξέλιπον αι υπερβασίαι, αι αυθερεσίαι και τα κακουργήματα, τα οποία ήσαν εις την ημερήσιαν διάταξιν ανά τα ενταύθα μέρη. Όλοι καταγίνονται ησύχως εις τας εργασίας των αναμένοντες βελτίωσιν της καταστάσεως και του λίαν ηδικημένου του μέρους της αυτοκρατορίας εκ της κανονικής και πραγματικής του συντάγματος λειτουργίας. Οι εξέχοντες και μάλλον συνετοί αγάδες ουδόλως ασπάζονται τας αλβανιστικάς θεωρίας και απέκρουσαν τους αποστόλους του αλβανισμού τους ελθόντας και ενταύθα προς διάδοσιν των κοινών εθνικών θεωριών των. Εδώ μουσουλμάνοι και χριστιανοί, όντες της αυτής φυλής, διαφέροντες δε μόνον κατά το θρήσκευμα, εννοούν να εργασθούν υπέρ του κοινού καλού ηδελφωμένοι , παραμένοντες εθνικώς ό, τι μέχρι τούδε ήσαν και αποβαίνοντες κάλλιστοι συνταγματικοί οθωμανοί πολίται και ουδέν πλέον.

   Μετατιθέμενος τις εκ κέντρων μεγάλων και ευρισκόμενος εκ πολυθορύβου βίου εις τοιαύτον ήρεμον και μονότονον θρησκεύει όσον αδιαφόρως και αν έχη εις τας εκκλησιαστικάς τελετάς. Και μεταβαίνει λοιπόν εις τον ναόν και ευχαριστείται ακούων υμνούμενον τον Θεόν των πατέρων του. Και εγώ δεν έμεινα ξένος του αισθήματος τούτου. Επισκεφθείς τον ναό των Φιλιατών εν ημέρα Κυριακή έμεινα ευχαριστημένος εκ της εν αυτώ επικρατούσης τάξεως και κοσμιότητος. Ο επιτροπεύων τον άγιον παραμυθίας ιερολόγος Ιεροδιάκονος κ. Ιερόθεος, απόφοιτος της Θεολογ. Σχολής εκήρυξε τον λόγον του Θεού εν γλώσση ευλήπτω και με εννοίας και διδάγματα πρακτικά διά τον λαόν. Ο τρόπος ούτος του κηρύγματος μοί έκαμε την καλλίστην εντύπωσιν και θα επιθύμουν όλοι οι ιεροκήρυκες υπό τοιούτον πνεύμα να συντάττωσι τους λόγους των τοιούτων θεμάτων, τα οποία  ουδεμίαν επί της καρδίας του εκκλησιάσματος έχουσιν επιρροήν. Ο εν λόγω αρχιερατικός επίτροπος και κατά τα άλλα πολύ καλώς και ευσυνειδήτως εκπληροι τα ποικίλα και ως των τοπικών παραστάσεων δύσκολα καθήκοντα της θέσεώς του. Είνε άξιος συγχαρητηρίων ο πανιερ. μητροπολίτης Παραμυθίας κ. Ιερόθεος, διότι δρων ευεργετικώς και κυβερνών ως αληθής ποιμήν αυτός εκλέγει καταλλήλως και τους επιτρόπους του ανά διάφορα τμήματα της επαρχίας του. Αρρεναγωγείον και νηπιαγωγείον έχει η Κοινότης, και κληροδότημα τι παρά του αειμνήστου εθνικού ευεργέτου Κων. Ζάππα και τας λοιπάς δαπάνας εξευρίσκει αφ’ εαυτής.

   Εις τον επισκεπτόμενον το ηπειρωτικόν τούτο τμήμα περίεργον εντύπωσιν εμποιεί η γενική χρήσις του ταμβάκου. Ολίγοι είνε οι καπνίζοντες, αλλ’ ουδείς ευρίσκεται, όστις να μη ροφά ταμβάκον! Η πρώτη περιποίησις, ην θα προσφέρουν εδώ εις τον επισκέπτην, είνε η πρότασις όπως ροφήση ταμβάκον και απορούν ότι ευρίσκονται άνθρωποι αδιαφόρως έχοντες προς την τοιαύτην απόλαυσιν! Αδύνατον να εύρης Τσάμην μη κρατούντα και κυτίον ταμβάκου. Των πάντων δύναται να στερηθή, άλλ όχι και του ταμβάκου. Ούτω δε ρυπαίνουν οι πάντες τας ρίνας των παραγεμίζοντες αυτάς με την ερεθιστικήν αυτήν κόνιν. Δεν ηξεύρω αν και αι ρίνες των κατοίκων των άλλων ηπειρωτικών τμημάτων έχουσι την ιδίαν αδυναμίαν προς τον ταμβάκον!