ΝΕΑ των ΦΙΛΙΑΤΩΝ

Τρείς ιστορικές αναφορές για τους Φιλιάτες

           «ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΑ ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΗ  ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΗΣ ΤΣΑΜΟΥΡΙΑΣ

                       ήτοι της Θεσπρωτίας και Κεστρίνης»

(μια εργασία του Χριστόδουλου Βαξοβάνου- Σιδερίτη δάσκαλου στο Φιλιάτι- την οποία είχε υποβάλει στον «φιλεκπαιδευτικό σύλλογο Φιλιατών η αγάπη» -στην Πόλη το 1896 και ο σύλλογος την βράβευσε. Είναι η πρώτη πραγματεία γραμμένη από Έλληνα, κάτοικο της πόλης και δάσκαλο που περιέχει στοιχεία για τους Φιλιάτες. Αναδημοσιεύουμε το κεφάλαιο για τους Φιλιάτες, το οποίο αποτελεί μια σημαντική ιστορική πηγή, για την πόλη και περιοχή (κρατήσαμε την γλώσσα και προσπαθήσαμε την ορθογραφία- την εργασία έφερε στο φώς ο Μιχ. Πασιάκος).

«… Πόλις Φιλιάται. Κείται επί θέσεως ελευθέρας και πετρώδους κατά τα δυο τρίτα αυτής. Κατοικείται υπό 200 περίπου οικογενειών οθωμανικών αλβανοφώνων και υπό 100 οικογενειών χριστιανικών μετοικισθεισών εκ των πέριξ, εξ ων τα 2/3 γύφτοι, και λαλουσών την ελληνικήν και την αλβανικήν, ενίων δε και την βλαχικήν, ως καταγομένων εκ των Καλαρρυτών.

   Εκ των δυο τζαμιών το αρχαιότερο κείται εν τω μέσω της αγοράς και έχει άνω της εισόδου του επί πλακός γεγλυμένης τουρκιστί χρονολογία, εξ ης εξάγεται ότι τούτο αριθμεί ύπαρξιν δυο αιώνας. Έχει μιαν εκκλησίαν εις την Ν.Α αυτής ακραν, ιδρυθείσαν το πρώτον τη ακαμάτι φροντίδι και προσπαθεία εν μέσω πολλών δυσχερειών του αοιδίμου πατριαρχικού εξάρχου και Ηγουμένου Γηρομερίου Αρχιμανδρίτου κ. Παρθενίου του εκ Πωγωνίου δια κοινής συνεισφοράς των χριστιανών εν έτει 1876. Έχει η πόλις Ελλ. Σχολήν συντηρουμένη εκ του ετησίου επιδόματος του κληροδοτηθέντος αυτή δια της διαθήκης αυτού  υπό του μεγάλου του έθνους ευεργέτου αοιδίμου Κων.Ζάππα, συνισταμένου εκ 50 λιρών οθωμανικών.

   Η αγορά κειμένη εν τω μέσω περίπου της πόλεως σύγκειται εξ 87 εργαστηρίων και πέντε ξενώνων (Χανιών).  Δια μέσου της αγοράς διέρχεται η από Σαγιάδος εις Ιωάννινα άγουσα. Η πόλις είναι έδρα ομωνύμου υποδιοικήσεως / Καζάς Φιλιατών/ περιλαμβανούσης 66 χωρία, ων τα μεν 43 καθαρώς χριστιανικά, τα δε 21 οθωμανικά και τα 2 μικτά, και ων ο πληθυσμός, κατά την γενικήν απογραφήν, ανέρχεται εις 25.089 ψυχάς, υπερεχούσας των αρρένων από τας των θηλέων κατά 14 τοις 100.

   Το όνομα της πόλεως ετυμολογείται εκ του ονόματος του πρώτου οικιστού αυτής Φίλιου/ Φίλιππου/, περί του οποίου εκ παραδόσεως αυτοχθόνων κατοίκων οθωμανών ιστορούνται τα εξής:

   Φίλιος τις, την τέχνην χαλκεύς, εκ του ερειπωμένου ήδη χωρίου Σκαρπάταις, όπερ εκείτο βορειοανατολικώς των Φιλιατών εν τέταρτον ώρας μακράν, μετοικισθείς οικογενειακώς ενταύθα έκτισε πρώτος οικίαν επί κορυφής λοφίσκου  διασωζομένην εν μέρει και άχρι της σήμερον υπό το όνομα κούλα του Φίλιου, και ανήκουσαν εις την οικογένειαν Χατζή Οσμάνη της συνοικίας των κασιμάτων.

    Μετά τούτο οθωμανός τις Κασίμης τούνομα, μετανάστης και ούτος, μετά της γυναικός και ενός ανεψιού του έκ τινος χωρίου κειμένου παρά τας Σέρρας της Μακεδονίας, εγκαταστάς ενταύθα υπεχρέωσε βραδύτερον τον Φίλιον και έδωκεν ούτος εις αυτόν γυναίκα την θυγατέρα αυτού, εξ ης ο Κασίμης γέννησε πολλά τέκνα. Οι απόγονοι του Κασίμη τούτου καλούνται κασιμάται, και αποτελούσιν έτι και νυν το πλείστον του αριθμού των οθωμανών κατοίκων της πόλεως.

   Μετά τον Κασίμην εγκατέστη ενταύθα μεθ’ ου πολύ και Χότζιας εκ του Γκρικοχωρίου, μετανάστης και ούτος εξ Αραβίας ή Παλαιστίνης. Ό Χότζιας ούτος έσχεν εν Γκρικοχωρίω αθεμίτους σχέσεις προς τινά σύζυγον ισχυρού οθωμανού, Του οθωμανού τούτου ζητούντος εκδίκισην δια την γενομένην αυτώ ατιμίαν, ο Χότζας κατέφυγεν εις τινά οθωμανόν του χωρίου Καλμπάκι, τον Χατζή Μπαπά ονόματι, ο δε Χατζής μη δυνάμενος να χορηγήση αυτώ καταφύγιον, απέστειλε αυτόν προς τον Κασίμην εν Φιλιάταις, ως ισχυρόν και δυνάμενον να τον υπερασπισθή. Ο Κασίμης δεξάμενος τον Χότζιαν έδωκε αυτώ προς συντήρησιν μέρος ιδιοκτησίας. Ο Χότζιας εγένετο οικογενειάρχης πολυμελούς οικογενείας οι δε δυο υιοί του Ντέμης και Σέϊκος εγένοντο πάτρωνες και φύλαρχοι δυο αντιμαχόμενων φατριών υπό ονόματα Ντεμάτες και Σεϊκάτες. Αι φατρίαι αύται, ισχυραί εξ ίσου, υπήρξαν προς αλλήλας πολέμιαι και πολλούς πολέμους καθ’ αλλήλων συνεκρότησαν άχρι του 1850. Εξασκούσαν δε εξ ίσου, επιρροήν εφ’ όλης της τσιαμουριάς, και  πέρα ακόμη ταύτης, έχουσι σχηματίση δυο αντικρουομένας μερίδας, ούτως ώστε δεν υπήρχε χωρίον εν τσιαμουριά μη όν διηρημένον εις δυο διακεκριμένας μερίδας άχρι και της σήμερον, υπό τα ονόματα Ντεμάτες και Σεϊκάτες.

    Εκ τούτων όθεν εξάγεται ότι η συνοίκησις Φιλιατών προ δυο αιώνων υφίσταται.

    Καθ’ άλλους, αυτός ο Φίλιος εγένετο αρνησίθρησκος μετά των οικίων του  και εξ αυτού κατάγονται οι Κασιμάτες, υπό δε τούτων επροστατεύθη ο ανωτέρω ιστορούμενος Χότζιας.

    Ο Φίλιος είχε και αδελφόν ονόματι Μιχαήλ. Ούτως αποχωρισθείς του Φίλιου εγένετο συνοικιστής άλλης κωμοπόλεως καλουμένης έτι και νυν Μιχάλιαρη, εκ του ονόματος του συνοικιστού αυτής, ήτις κείται ημισείαν ώραν από των Φιλιατών μεσημβρινός και ήτις είναι ερειπωμένη εν αγνώστω χρόνω».