ΝΕΑ των ΦΙΛΙΑΤΩΝ

2.11.  Ιστορικά και λαογραφικά αυτής της περιόδου

   *Στους Φιλιάτες συγκεντρώθηκαν μετά τον 17^ο & 18^ο  αιώνα πολλοί εξωμότες από τα πέριξ χωριά, κυρίως μεγάλες αλβανικές φάρες, αλλά και ελληνικές. Οι μεγαλύτερες απ’ αυτές τις φάρες ήταν οι: Ντέμη- Ντεμάτες και Σέικο- Σεϊκάτες.  Η παράδοση λέει πως ο Ντέμος και ο Σέϊκος ήταν αδέλφια που είχαν έλθει σε έριδα μεταξύ τους, δημιουργώντας δύο αλληλομισούμενες φατρίες-  διαιρέθηκαν σε δύο στρατόπεδα και χύθηκε αίμα άφθονο. Ίσως να μην ήταν αδέρφια και το μόνο κοινό τους να ήταν πως οι οικογένειές άλλαξαν πίστη για το συμφέρον- εχθρούς θα τους έκανε η μοιρασιά.

 *Ο Βασίλης Ζώτο- ο βορειοηπειρώτης λόγιος (Ζώτος Μολοσσός) στο έργο του «ηπειρωτικαί μελέται» το 1878 γράφει: «στους Φιλιάτες υπήρχαν περίπου 500 οικογένειες μουσουλμάνων και 100 χριστιανών με συνολικό πληθυσμό 4000 άτομα. Είχε Καϊμακάμη και Καδή και υπάγονταν στην επισκοπή Παραμυθιάς. Η μονή Γηρομερίου ήταν Εξαρχία με δικαιοδοσία σε 12 χωριά της περιοχής. Η κωμόπολη είχε εκκλησία και νεοϊδρυθέν σχολείο, το οποίο στεγάζονταν σε ένα χάνι. Επίσης αναφέρει την αξιόλογη οικονομική ζωή των Φιλιατών και τις στενές εμπορικές σχέσεις  με την Κέρκυρα και τα Ιωάννινα και λέει ότι κάθε Δευτέρα υπήρχε συνάθροιση επαρχιακή (ίσως εννοεί ότι τότε το παζάρι γινόταν Δευτέρα). Η περιοχή ήταν υπό τον έλεγχο της οικογένειας του Τζιαφέρ Ντεμ Πασά- εξυπνότατου αντρός και αποστάτου του Σουλτάνου, αποθανόντος εν εξορία στην Κωνσταντινούπολη  και του Νταλήπ Σεϊκου. Οι δυο οικογένειες Ντεμάτες και Σεικάτες ήταν κύριοι της γης όλης της επαρχίας συγκείμενης από 56 χωριά με 22. 000 ψυχές εκ των οποίων 12. 000 χριστιανοί και 10.000 Μωαμεθανοί».  

  *Όσο περνούσαν τα χρόνια τα όρια του ελληνικού κράτους ερχόταν πιο κοντά στην περιοχή μας Το 1863 ήρθαν στην Κέρκυρα, το 1881 στην Άρτα. Αυτά δεν τα έβλεπαν με καλό μάτι οι αγάδες και έκαναν ό,τι μπορούσαν να το σταματήσουν. Οι προσπάθειες των αγάδων για τσιφλικοποίηση των χωριών συνεχιζόταν και η στάση τους γινόταν όλο και πιο επιθετική και βάρβαρη.

   Το 1868 υπήρξε ένα ακόμη θύμα του αγώνα, ο παπά Γιάννης, αρχιερατικός επίτροπος Φιλιατών με καταγωγή την Πλεσίβιτσα. Το 1872 βρέθηκαν δολοφονημένοι κοντά στο Γηρομέρι, οι Τσαμαντιώτες, Κώτση Έξαρχος, Θανάσης Λιάγκας και Βασίλης Καραμάνος. Διατάχθηκαν ανακρίσεις και οι μάρτυρες είπαν ότι ήταν δολοφονική πράξη των αγάδων των Φιλιατών.

   Οι πιο αδίστακτοι αγάδες της επαρχίας, για το διάστημα 1858-1913, ήταν οι: Μουσά Σέϊκος, Αμπεντίν Σιαμπάν, Βεϊτσάλ Σιαμπάν, Χαρούν Ντογιάκα, Μεχμέτ Ντογιάκα (Ντεμάτες) Φέζιο Αράπης, Αλή Σούλιο, Κάσο Ντούτσε.

*Στο τέλος του 19ου αιώνα η επαρχία Φιλιατών έχει μεγάλη πληθυσμιακή πυκνότητα, τα 16 χωριά είχαν 1.869 σπίτια με 9.074 κατοίκους (απογραφή  1895). Μέχρι το 1867, το Φιλιάτι ανήκε στο πασαλίκι Αργυροκάστρου, μετά στο βιλαέτι Ιωαννίνων, με δικό του καζά. Το 1908 έχουμε τη νίκη των νεότουρκων και το 1911 συγκροτήθηκε το σαντζάκι Ρεσαδιέ (Ηγουμενίτσας), στο οποίο υπήχθησαν οι καζάδες Φιλιατών, Παραμυθιάς και Μαργαριτίου. Το 1878 έγινε η καταδικασμένη, σε αποτυχία  επανάσταση του Λυκουρσίου (Ηπειρωτών, Θεσσαλών, Βορειοηπειρωτών).

  Στο τέλος του 19ου αιώνα το Φιλιάτι διοικεί ο Ζυγούρης. Σε χαρτιά της μητρόπολης το έτος 1898 αναφέρονται οι  χριστιανοί δημογέροντες Φιλιατών: Χρήστος Κύρκος, Αθανάσιος Μικρούλης και Γεώργιος Δ. Δάγκας.