ΝΕΑ των ΦΙΛΙΑΤΩΝ

                            Οι Φιλιάτες και ο Ζάππας

                   (απόσπασμα από σύγγραμμα του Γεώργιου Βέκκου)

«…εγνώριζε ο Παρθένιος (ηγούμενος μονής Γηρομερίου) ότι ο μέγας εθνικός ευεργέτης Κωνσταντίνος Ζάππας, ο πλούτον μέγαν δαπανήσας υπέρ ιδρύσεως σχολείων, δια χιλιάδων πολλών λιρών Τουρκίας χρυσών. Ανεγείρας εν Κων/πόλει το Ζάππειον ανώτερο παρθεναγωγείον, αληθινό μεγάλο παλάτι και εξασφαλίσας εις αυτό 1.000 λίρας Τουρκίας χρυσάς εισόδημα ετησίως, εγνώριζε ότι ούτος κατά την νεανικήν του ηλικία ήλθε από το Λάμποβον, οπόθεν κατήγετο, εις Φιλιάταις, εις το μαγαζί των Λαμποβιτών όπου νυν το ποτοπωλείον Θ. Καραμπίνα, και διέμεινε εδώ εις τους συμπατριώτες του Λαμποβήτες περίπου 2 έτη. Αναφέρθηκε όθεν προς αυτόν και του εξέθηκε την κατάσταση και την χρησιμότητα ανωτέρου Σχολείου εν Φιλιάταις.

   Το πράγμα ήτο δύσκολον, διότι ο Ζάππας είχε ανοικτή πολύ σε τέτοια έργα, καίτοι ενεθυμήτο την κατάστασιν του Φιλιατιού, υπό αυτήν την έποψιν, όταν διέμενε εδώ. Και μόνον χάριν του Παρθενίου ο Ζάππας κατόπιν πολυχρονίου αλληλογραφίας μετ’ αυτού απεφάσισε να εξασφαλίση εις την ελληνική κοινότητα Φιλιατών, ετήσιον εισόδημα 60 χρυσών εικοσαφράγκων ίνα λειτουργήσει όπως έγινε εν Φιλιάταις «Ζάππειος Κεντρική Αστική Σχολή» εις ήν να προσέρχονται μαθηταί και εκ των χωρίων και της οποίας οι απόφοιτοι να ημπορούν να εγγράφονται εις την πρώτην τάξιν των τότε τετραταξίων Γυμνασίων. Το ελληνικό κράτος κατέσχεσε το έσοδο αυτό, διότι η εκπαίδευσις παρέχεται υπ’ αυτού. Αυτά είναι τα δυο μεγάλα έργα του Παρθένιου για τον τόπο μας και ιδιαιτέρως για τις Φιλιάταις. Ο Δήμος των Φιλιατών οφείλη να τιμήσει αυτόν δι’ αναμνηστικής πλάκας όπως και τον Ζάππα, διαιωνιζούσης της μνήμης αυτών  εις τους νεωτέρους.»

*Το 1881 ο αλβανιστής Χακί Μουσά λειτουργεί στους Φιλιάτες αλβανική λέσχη. Στις 20 Μαΐου του 1895 ιδρύθηκε, με δαπάνες του τεμένους, ιεροδιδασκαλείο (Μεντρεσές- εκεί που σήμερα είναι η Λέσχη) και δίπλα, δημοτικό σχολείο. Το 1903 ιδρύθηκε και Ρουστιγιέ (Σχολαρχείο), που λειτούργησε έως το 1913.