ΝΕΑ των ΦΙΛΙΑΤΩΝ

Τα πρώτα σχολεία των Φιλιατών

   Ο Κοσμάς, από τη Γολά- έξαρχος στη μονή Γηρομερίου- οικοδόμησε στο Φιλιάτι  ξενώνα, ο οποίος απέδιδε 8.000 γρόσια ετησίως (γράφει  Ι.Λαμπρίδη στα ¨Ηπειρωτικά Αγαθοεργήματα, το 1870-80). Και με πρωτοβουλία του Κοσμά διαμορφώθηκαν δωμάτια του ξενώνα και στεγάστηκε δημοτικό σχολείο. Άλλα στοιχεία για το σχολείο που ίδρυσε ο Κοσμάς δεν έχουμε. Να υποθέσουμε ότι αυτό λειτούργησε το αργότερο  το 1866- τελευταία χρονιά του Κοσμά ως ηγούμενου- (το χάνι του μοναστηριού ήταν εκεί όπου το σπίτι του Σπύρο Γκάνια σήμερα- όλα τα μαγαζιά στη σειρά, μέχρι κάτω που ανήκει σήμερα στο Χρήστο Αλκίνοου Κοτσώνη ήταν του μοναστηριού).

   Ο διάδοχος του Κοσμά, Παρθένιος, αύξησε την επιχορήγηση του σχολείου σε 1.200 γρόσια και το προήγαγε σε μικτό. Επίσης συντηρούσε από το σχολείο Γηρομερίου στη μονή 2-3 υπότροφους. Σε άλλη παράγραφο ο Λαμπρίδης σημειώνει: «Ο ευκτήριος οίκος εν Φιλιάταις, ιδρυθείς το 1875 δια συνδρομής των εκεί ιδίως παρεπιδημούντων, εκ της εξαρχίας και του μόχθου του ηγέτου της μονής Γηρομερίου Κ. Παρθένιου».

 Υπάρχει έγγραφο του 1876 με το οποίο διορίζεται  δάσκαλος ο Βασίλειος Δαδάνης, με αμοιβή 2.500 γρόσια ετησίως, υπογεγραμμένο από τον ηγούμενο Παρθένιο. Το 1880 ιδρύθηκε η Ζάππειος σχολή Φιλιατών- με έξοδα των αδερφών Ζάππα και του μοναστηριού. Στη διαθήκη του ο Ζάππας γράφει: «κληροδοτώ επίσης φράγκα 1.200 εις το σχολείον εν Φιλιάταις». Πρώτος δάσκαλος αυτής της σχολής αναφέρεται ο λόγιος Χριστόδουλος Βαξοβάνος, από τη Σίδερη  (έργο του Χ. Βαξιοβάνου είναι το ¨Περί τοις γλώττης τις Θεσπρωτοίς¨, που βραβεύτηκε από τον φιλολογικό σύλλογο              Κων/λεως). Το 1891 έως το 1920 δίδαξε και ο ιερέας Φώτιος Ν. Σιούτης- απόφοιτος της Ζωσιμαίας.