Η Αγία Τριάδα Φιλιατών

   Στο δεύτερο μισό του 19^ου αιώνα το Φιλιάτι είχε ικανό αριθμό χριστιανών αλλά δεν είχε εκκλησία. Αν και η παράδοση λέει πως υπήρξε ο Άγιος Δημήτριος, στην πάνω πλατεία, εκεί όπου ως το 1945 ήταν το κεντρικό τζαμί. Σε μελέτη του ο Γάκης Βουτσής αναφέρει πως ο χώρος του τζαμιού παλιά ήταν βακούφικο του μοναστηριού και χαρίστηκε στους μουσουλμάνους για να χτίσουν το τέμενος τους. Ίσως πράγματι να υπήρχε παλιά εκκλησία εκεί, αλλά η πληροφορία παραμένει ατεκμηρίωτη. Πάντως οι παλιοί το πίστευαν, γι αυτό και η πάνω πλατεία ονομάστηκε Αγίου Δημητρίου. Άλλη μια πληροφορία που μας δίνει ο Γάκης Βουτσής είναι ότι «από μαρτυρίες παλαιών φοινικιωτών ή ταφή των νεκρών φιλιαταίων χριστιανών γίνονταν στην Φανερωμένη και στο Φοινίκι. Μου έλεγε η μάνα μου ότι την γιαγιά μου την πλήρωναν φιλιακιώτες για να ανάβει τα καντήλια  στους τάφους των δικών τους που ήταν θαμμένοι στο χωριό». Το ίδιο γινόταν και στην Αγία Αικατερίνη Φανερωμένης  

    Ο Γάκης Βουτσής, στο ιστορικό του σημείωμα για την Αγία Τριάδα, καταγράφει μια σημαντική και λίγο πολύ γνωστή, τοπική προφορική παράδοση:

   «Μολογιέται πως τότε που έψαχνε ο Παρθένιος να δει που θα κάνει την εκκλησία στο Φιλιάτι, το επισκέφθηκε ένας τοπικός αγάς και του είπε: ¨η γυναίκα μου, παπά, έχει κάμποσο καιρό που βλέπει κάθε βράδυ στον ύπνο της να κατεβαίνει μέσα στο κτήμα μας ένα φως και να καίει σαν καντήλι αναμμένο ως το πρωί. Γι’ αυτό αποφασίσαμαν εγώ κι αυτή να σας δίνουμε αυτό τον τόπο να χτίσετε εκεί την εκκλησία σας¨. Αυτό είναι το μέρος που είναι σήμερα η Αγία Τριάδα. Η οικογένεια που η γυναίκα έβλεπε το όνειρο ήταν του Αλή Ντάμα και το σπίτι τους ήταν λίγο πιο πάνω από την εξώπορτα της εκκλησίας- υπάρχουν ακόμα τα ερείπια του.

Μια άλλη εκδοχή σχετικά με τον δωρητή του οικοπέδου λέει:

Δωρητής ήταν ο Ισάχ Χατζής το σπίτι του οποίου βρισκόταν εκεί που σήμερα έχουν τα σπίτια τους οι αδελφοί Σταύρου- πάνω από την Αγία Τριάδα. Μολογιόνταν ότι  αιτία της δωρεάς ήταν η αρρώστια της μεγάλης κυράς του σπιτιού και ήλπιζαν στην βοήθεια της Αγίας Τριάδας να γίνει καλά.

Πάντως ανεξάρτητα αν ήταν δωρητής ο Αλή ή ο Ισάχ, είναι βέβαιο ότι ο δωρητής ήταν μουσουλμάνος, πράγμα που δείχνει ότι οι μουσουλμάνοι της περιοχής όχι μόνον σέβονταν τη θρησκεία μας, αλλά  ήλπιζαν και στην βοήθεια των αγίων μας.

 Το 1987 είχα πολλές συζητήσεις  με ένα παλιό, εξαίρετο Φιλιακιώτη το Νάκο Καλαμπάκα, 80 χρονών τότε, ο οποίος μου αφηγήθηκε πολλά για τις σχέσεις  και τη συμβίωση των αλβανοτσάμηδων με τους χριστιανούς, οι οποίες ήταν πολύ καλές ώστε πάρα πολλές φορές σε δύσκολες καταστάσεις τους προστάτεψαν και ότι οι οικογενειακές επαφές ήταν άριστες και στις μεγάλες γιορτές υπήρχαν αλληλοεπισκέψεις. Επίσης μου αφηγήθηκε από τις παιδικές του μνήμες, πως πήγαινε στο ιερό της εκκλησίας  και βοηθούσε τον παπά, ο οποίος στο τέλος της λειτουργίας του έδινε αντίδωρο και το πήγαινε σε μια γριά του σπιτιού του Αλή Ντάμα και αυτή το δεχόταν με χαρά. Επίσης και στο κοντινό σπίτι του Αγά-Τάκα ήταν δυο γριές, που και αυτές έπαιρνα αντίδωρο».

                                Η Ανέγερση της Αγίας Τριάδας

«Ο ηγούμενος της μονής Γηρομερίου Παρθένιος έχοντας την συναίνεση και την εξασφάλιση του οικοπέδου, αλλά και την άδεια από τη διοίκηση των Ιωαννίνων, έβαλε μαστόρους και άρχισε να κτίζει την εκκλησία. Όταν όμως είχε φθάσει ένα μέτρο πάνω από τα θεμέλια ένα βράδυ ομάδα τουρκαλβανών  πήγε και γκρέμισε τους τοίχους , γιατί λέει μας γέλασε ο καλόγερος. Μας είπε ότι θα φτιάξει μια μικρή εκκλησία και αυτός  φτιάχνει μεγαλύτερη από το τζαμί μας. Χρειάστηκε ο ηγούμενος να πάει στα Γιάννενα  να πάρει διαταγή από τις Αρχές να μην το πειράξει κανείς, αλλά και οι τοπικοί άρχοντες βάλανε δικούς τους ανθρώπους να φυλάνε κάθε βράδυ, ώσπου  τελείωσε η εκκλησία. Την στάση αυτή των αγάδων των Φιλιατών δε ξέρω πώς να την εξηγήσω. Ξοφλούσαν ένα χρέος για τη βοήθεια που τους έδωσε ο Παρθένιος; Ήτανε κρυπτοχριστιανοί; Ήτανε τζάκια εξισλαμισμένων χριστιανών; Γιατί πολλά έχουμε ακούσει ότι είχαν κρυφά εικόνες αγίων  στα σπίτια τους, ότι έκαιγαν καντήλια κλπ, και πολλοί φωνάζονταν εξαδέλφια με χριστιανούς. Είναι γεγονός ακόμα και για το χωριό μου.

Η Αγία Τριάδα για την εποχή της και το μέγεθος των κτιρίων που υπήρχαν τότε στο Φιλιάτι, ήταν μια μεγαλοπρεπής εκκλησία που και σήμερα ακόμη εντυπωσιάζει τον επισκέπτη… Να τι γράφει η επιγραφή στην είσοδο της εκκλησίας.

«ΕΤΙ  ΣΩΤΗΡΙΩ 1876 ΜΑΪΟΥ 20 ΑΝΗΓΕΡΘΗ  ΕΚ  ΒΑΘΡΩΝ  Ο  ΝΑΟΣ  ΟΥΤΟΣ  ΦΡΟΝΤΙΔΙ  ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΤΟΥ ΠΑΤΡΙΑΡΧΙΚΟΥ ΕΞΑΡΧΟΥ Κ. ΗΓΟΥΜΕΝΟΥ ΓΗΡΟΜΕΡΙΩΝ ΠΑΡΘΕΝΙΟΥ ΚΑΙ ΣΥΝΔΡΟΜΗΤΩΝ».

   Το κωδωνοστάσιο έγινε αργότερα, γιατί δεν επιτρέπονταν καμπάνες σε εκκλησίες χωριών με μικτό πληθυσμό. Ο λαογράφος Βασίλειος Μπαράς  αναφέρει την επιγραφή του καμπαναριού:

«Ενεργεία και μερίμνη επιτρόπων και συνδρομητών ανηγέρθη το κωδωνοστάσιον τούτο εν έτει σωτηρίω 1920 Μαΐου 20».

   Το παρακάτω αντίγραφο του αυτοκρατορικού διατάγματος για την ανέγερση της Αγίας Τριάδας, μας το παραχώρησε ο Μ. Πασιάκος, τη φωτογραφία της Αγίας Τριάδας χωρίς καμπαναριό ο Πέτρος Α. Παππάς. Το αυτοκρατορικό διάταγμα εκδόθηκε το 1871 και υπογράφεται από τον βεζίρη Ιωαννίνων Αχμέτ Ρεσήμ πασά. Απευθύνεται στον μουτασαρίφη Αργυροκάστρου, στον μουφτή και τους αγάδες Φιλιατών και τους κάνει γνωστό, ότι εξεδόθη αυτοκρατορικό διάταγμα για την ανέγερση εκκλησίας χριστιανών στο Φιλιάτι και τους δίνει εντολή, να παρακολουθήσουν την ανέγερση του κτιρίου, ώστε να κτισθεί σύμφωνα με τις προδιαγραφές που ορίζει το διάταγμα.

 

«Προς τον Μουτασαρίφη Αργυροκάστρου      Ατι (Τζαβιτ) Πασά

    Σας διαβιβάζουμε εσωκλείστως αυτοκρατορικό υψηλό διάταγμα διαλαμβάνον όπως δοθεί εις τους κατοίκους της κωμοπόλεως Φιλιατών ίνα αναγείρωσιν εκ βάθρων εκκλησία επί ονόματι Αγίας Τριάς, ευαρεστηθέντα όπως και ενεργήσατε τα δέοντα δια την υπόθεσιν και εκθέσετε προ τούτο.

     Τη 1/3/1871 22 Μουχαρέμ 1288 υπογραφή: Αχμέτ Ρεσάπ

Μετάφρασις του αυτοκρατορικού διατάγματος

Υμέτερον Βεζίρη Αχμέτ Ρασίμ Πασά Βαλή Ιωαννίνων… 4^ης τάξεως κλπ

   Τζαβίτ Πασά Μουτασαρίφη Αργυροκάστρου, (mer oyl ougara κτλ) Ναϊπη και Μουφτή της κωμοπόλεως Φιλιατών και αγάδες του (meglipiou) Φιλιατών ειδοποιήσθε δια του παρόντος αυτοκρατορικού μου διατάγματος ότι το Οθωμανικόν Πατριαρχείον δια (έγγραφον) του εξέθεσεν ότι οι χριστιανοί και βασιλικοί υπήκοοι κάτοικοι Φιλιατών, μη έχοντες εκκλησίαν δια να προσεύχονται εξητείσαντο όπως παραχωρηθεί υψηλή (rounadas) συγκατάθεσις ίνα κτίσουν εκ βάθρων μιαν εκκλησίαν επί ενός ιδιόκτητου οικοπέδου, μήκους 32, πλάτους 16, και ύψους 10 πήχεων, περιβόλου και 14 παραθύρων, επ ονόματι της ¨Αγίας Τριάδος¨. Καθυποβληθωσι της υποδείξεως για το ύψος του, και οδηγίας οικοδομής, εξεδόθη αυτοκρατορική διαταγή και συγκατάθεσις όπως η ρηθείσα εκκλησία οικοδομηθεί ως ήρηται. Κατά την υψηλήν μου θέλησιν εξεδόθη το παρόν διάταγμα από το αυτοκρατορικό μου Διβάνι. Αφού λοιπόν ο Βελή και Μουτασαρίφη και Ναϊπη και Μουφτής να παρατηρήσουν ότι αν το μέρος (όπου θα) οικοδομηθεί η εκκλησία είναι το αυτό οικόπεδο, ιδιόκτητον και ανήκει αποκλειστικώς εις το έθνος τους να κτίσει την εκκλησία και αν τα άλλα έθνη δεν έχουν καμία συμμετοχή, αν δεν είναι εις συνοικία οθωμανική και εις την θέση της δεν φέρει εμπόδια και δεν φέρει εις κανένα πραγματική ζημιάν, αν δεν είναι αυτό εις βακούφι και αν είναι με την συγκατάθεσιν του ιδιοκτήτη, να γίνει κατά το ανακοινωθέν (ουζούλι) και κατά τον κανόνα να μην υπαιρβαίνει κατά το μήκος πλάτος και ύψος την ανωτέρω προσδιορισθείσαν, και να μην φέρουνε μερικοί ως πρόφασιν τούτο δια να συνάγουνε και παραλάβουνε χρήματα δια της βίας από τους πτωχούς χριστιανούς ούτε να διατάζουνε κανέναν δια τούτο. Όταν λοιπόν δεν υπάρχει κάτι από τα ορισθέντα τούτα, να δοθεί η άδεια να κτισθεί και να μην εξοργισθεί κανείς ή αν υπάρχει κάτι το ασυνήθιστον να το αναφέρεται προς την υψηλήν μου Πύλην δια μαγβατά εις )ταχριραδόν). Να προσέξετε να μην πράξετε το εναντίον.

                                                    1286 Ιανουαρίου 1871

            προς τον Καϊμεκαμλήτην των Φιλιατών Γαρεκλή Μπέην

   Επαρουσιάσθη προς ημάς Υψηλόν Φιρμάνι όπως βλέπετε κατά το όπισθεν αντίγραφο του Βελή Πασά προς ημάς διαταγήν τούτου δια την ανέγερσιν εκκλησίας χριστιανών εις Φιλιάτι. Περί τούτο είναι ανάγκη να γένει και άμα τή αποπερατώσει να εκθέσητε τούτο προς ημάς. Εφ’ώ και το παρόν εξεδόθη

Εν Δελβίνω την 5 Μουχαρεμ 1288 (14/3/ 1871) Υπογραφή Μωχάμετ Αμβίδ

 

Ο πρώτος ιερέας της Αγίας Τριάδας Φιλιατών

    Ο Παρθένιος εκτιμών τας αρετάς του εκ του χωρίου Βαβουρίου Οικονόμου Παπά Γεωργίου  Καραμπίνα ευρισκομένου κατά την εποχήν εκείνην εις Κων/πολιν ως εφημέριος του εις Γαλατά ιερού ναού της Παναγίας και συνεννοηθείς μετά των λοιπών έστειλεν επιστολήν είς τούτον όπως έλθη ως εφημέριος εις Αγίαν Τριάδα. Παρ’ ότι η θέσις των Φιλιατών ήτο μειονεκτική της Κων/πολεως ο αείμνηστος Οικονόμος Παπά Γεώργιος Καραμπίνας ήθελε να παράσχη και εκ του σύνεγγυς τας πολλαπλάς υπηρεσίας του εις την Πατρίδα και τους συμπατριώτας. Μόλις έλαβε την προσκλητήριον επιστολήν μετέβη εις το Πατριαρχείον ίνα λάβη την ευλογίαν και την συμβουλήν του συμπατρίωτου και εκ Πλησιβίτσης καταγομένου Πατριάρχου Ανθίμου Τσάτσου. Όταν ήκουσεν ο Πατριάρχης ότι ήτο εκ της γενέτειρας μας εκ Φιλιατών, του είπεν επί λέξει: «Οικονόμε. Ενόσω η Πατρίς μας σε καλεί να προσφέρης τας υπηρεσίας σου να πας».Τότε ο αείμνηστος Οικονόμος έσπευσεν και ήλθεν ως πρώτος εφημέριος της Αγίας Τριάδος. Μια ημέρα κατά την σήμανσιν του σημάντρου επυροβολήθη τρις υπό των τότε τουρκαλβανών χάριν παιδιάς δήθεν όπου ηναγκάσθη να κτυπά το σήμαντρον από την οπίσθιαν πλευράν της εκκλησίας όπου ήτο ασφαλέστερος. Βραδύτερον εχρημάτισεν και αρχιερατικός επίτροπος Φιλιατών.

– Μιχαήλ Οικονόμου Καραμπίνας-

      Τα θυρανοίξια και ο εορτασμός της Αγίας Τριάδας

   Τα εγκαίνια του ναού (θυρανοίξια) έγιναν στις 21 Ιουλίου 1885 με την παρουσία του μητροπολίτη Ιωαννίνων Σωφρονίου, του επισκόπου Παραμυθιάς Ιωάννη, του εξάρχου Γηρομερίου Παρθένιου και πολλών χριστιανών, οι οποίοι ήρθαν ομαδικά και αυθόρμητα, με τους προκρίτους και παπάδες από όλη την επαρχία. Έτσι η εκδήλωση πήρε πανηγυρική όψη και εθνικό χαρακτήρα. «Αυτό το μέγα πλήθος και το μήνυμα που εξέφραζε δεν άφησε αδιάφορους του αγάδες οι οποίοι, φοβούμενοι την επανάληψη, διάταξαν η Αγία Τριάδα Φιλιατών να γιορτάζει την επόμενη μέρα- την Τρίτη- μέρα εργάσιμη για τον κόσμο των χωριών που δεν θα μπορούσε να συμμετάσχει και ενοχλήσει με την παρουσία του, τους αγάδες». Αυτά αναφέρει για την καθιέρωση της γιορτής την Τρίτη αντί της Δευτέρας- με δημοσίευμα του στην εφημερίδα ¨ΘΕΣΠΡΩΤΙΑ¨, ο  Γεώργιος Βέκκος. Η γιορτή της Τρίτης συνεχίστηκε  και μετά την απελευθέρωση, σαν έθιμο του διωγμού εκείνου. Στις αρχές του 21^ου αιώνα το έθιμο καταργήθηκε και ο εορτασμός γίνεται πλέον τη Δευτέρα, του αγίου πνεύματος. Πολλοί παλιοί Φιλιατιώτες αντέδρασαν στην κατάργηση του εθίμου και έτσι γίνεται λειτουργία και την Τρίτη. Πάντως η λιτάνευση της ιερής εικόνας γίνεται τη Δευτέρα το απόγευμα, αντί της Τρίτης το πρωί όπως γινότανε παλιά. Τις μέρες της γιορτής γινόταν πανηγύρια στο Φιλιάτι, παλιά στο χώρο της εκκλησιάς, αργότερα στις πλατείες και μετά το 1986 μεγάλο λαϊκό πανηγύρι στο προαύλιο του γυμνασίου.