ΝΕΑ των ΦΙΛΙΑΤΩΝ

 2.10.  Εκκλησία- παιδεία κι εθνική συνείδηση τέλη 19^ο αι.

    Το ελληνικό κράτος, μετά την δημιουργία του, δεν αργεί να ενδιαφερθεί για τους αλύτρωτους και τις περιοχές τους. Η μεγάλη ιδέα αρχίζει να παίρνει σάρκα και οστά, σε συνάρτηση με την άνοδο του εθνικισμού σε όλη την βαλκανική, την απαρχή κατάρρευσης της οθωμανικής αυτοκρατορίας και την ανάδειξη του γνωστού ¨ανατολικού ζητήματος¨. Το ενδιαφέρον της Ελλάδας στόχευσε στη μόρφωση και την εθνική αφύπνιση και είχε την στήριξη της εκκλησίας. Η ιδέα είχε ιδιαίτερη απήχηση στις ανερχόμενες οικονομικές τάξεις των ξενιτεμένων εμπόρων κλπ. Έχοντας οι ίδιοι, αποκτήσει οικονομική δύναμη, παρεμβαίνουν στα πράγματα. Μέσω συλλογικών και εκκλησιαστικών φορέων προωθούν σχέδια, ιδρύουν σχολεία που βοηθούν στην αφύπνιση και τη διαμόρφωση εθνικής συνείδησης.

 Η συμβολή της Εκκλησίας στην εθνική συνείδηση

   Σημαντική σε αυτά ήταν η συμβολή, πολλών άξιων ιερωμένων συμπατριωτών. Στα 1804 ο Χρύσανθος Κουφάλας- από την Φλώρινα (πολιτογραφημένος Άγιο Νικολίτης), διορίστηκε επίσκοπος Παραμυθιάς,  αλλά γρήγορα διώχθηκε από τον Αλή- για την εθνική του δράση.

   Ο ιερομόναχος Κοσμάς, από τη Γολά, διετέλεσε έξαρχος της Μονής Γηρομερίου από το 1839 έως το1854 καθώς και από το 1856 έως και το 66. Στις μέρες του ιδρύθηκε το πρώτο ελληνικό σχολείο στο Φιλιάτι, σε ένα δωμάτιο στο χάνι του μοναστηριού, το οποίο είχε ο ίδιος αγοράσει για τις ανάγκες της μονής. Εκεί φοιτούσαν ακόμη και τουρκόπαιδα και μάθαιναν ελληνικά γράμματα.

   Ο μετέπειτα ηγούμενος της μονής Γηρομερίου αρχιμανδρίτης Παρθένιος  συνεχίζει και επαυξάνει την εθνική δράση. Το Σεπτέμβρη του 1876 έρχεται σε συμφωνία με τον Αγιοβλασίτη δάσκαλο Βασίλειο Δ. Δαδάνη να διδάξει στη σχολή των Φιλιατών, με ετήσια αμοιβή 2.500 γρόσια.

   Ο παπά Γιάννης, αρχιερατικός επίτροπος στους Φιλιάτες, ο οποίος συμμετέχει με τους 16χωρίτες στην εξέγερση του 1854, δηλητηριάστηκε από τους αγάδες το 1868.

   Ο αρχιμανδρίτης Φιλήμων Κίτσιος από του Τσαμαντά και ο αρχιμανδρίτης Μπέσιας από του Λιά, συμμετείχαν ενεργά στον αγώνα των 16 χωριών της Μουργκάνας.

   Ο Άνθιμος Τσάτσος, από την Πλεσίβιτσα, το 1869 γίνεται επίσκοπος Παραμυθιάς και  το 1895-1897 Πατριάρχης Κωνσταντινούπολης,  βοηθάει σημαντικά τον αγώνα.

   Ο Ναθαναήλ Παπανίκας, από την Πόβλα, το 1864, γίνεται ηγούμενος της  μονής Ραγίου, το 1879 μητροπολίτης Σερρών, το 1886-1908 μητροπολίτης Προύσης.

   Ο Κωνσταντίνος Μικρούλης, τολμηρός και γενναίος ιεράρχης από τον Τσαμαντά, πτυχιούχος της Θεολογικής Σχολής Χάλκης, το 1896 έγινε μητροπολίτης Παραμυθιάς, αλλά οι Τούρκοι τον απομάκρυναν το 1897 για την εθνική του δράση. Μετατέθηκε στη μητρόπολη Γάνου και Χώρας, αλλά έπαθε κατάθλιψη. Επέστρεψε και απεβίωσε στην Κέρκυρα.

       Ο ηγούμενος Παρθένιος

    Ο έξαρχος και ηγούμενος της μονής Γηρομερίου, από το 1866 έως το 1892 που απεβίωσε, αναδείχθηκε σε έναν από τους σημαντικότερους ιερωμένους της περιοχής, μια δυναμική προσωπικότητα που άφησε σπουδαία έργα. Η ανόρθωση της μονής, η επανίδρυση της χριστιανικής κοινότητας Φιλιατών, η ανέγερση της Αγίας Τριάδας, η λειτουργία της Ζαππείου σχολής κ.α. Στις μέρες του το μοναστήρι  είχε φτάσει σε μεγάλη οικονομική ακμή, είχε πολλά κοπάδια γιδοπρόβατα, γελάδια, μελίσσια, ελιές, ελαιοτριβείο, κτήματα στο Φιλιάτι κι αλλού. Πολύς κόσμος περνούσε καθημερινά από ‘κει και λάβαινε τη διακονία του, σε φαγητό, ύπνο κλπ. Οι φιλιαταίοι τίμησαν τη δράση του, ονομάζοντας την πλατεία ΚΤΕΛ σε ¨πλατεία ηγουμένου Παρθενίου¨.

 Η δράση δυναμικών ιεραρχών όπως ο Παρθένιος, έπαιξε σημαντικό ρόλο στα εθνικά και θρησκευτικά πράγματα της περιοχής και τα απαθανάτισε η λαϊκή μούσα:

Εγώ ‘μαι του παπά παιδί/ και του δεσπότ’ εγγόνι

που μάθαινα σουμαρισμό/ γράψιμο και ψαλτήρι.

Πέντε δασκάλους πέρασα/ και δώδεκα παπάδες

το γούμενο του Γηρομεριού/ δεν μπόρεσα να περάσω.

Ξέρει χαρτιά αλογάριαγα/ χαρτιά τελειωμένα

ξέρει και το δεκάβιβλο/ στα χέρια του το παίζει.