ΝΕΑ των ΦΙΛΙΑΤΩΝ

Η  βαλιδέ των Φιλιατών

                                                                 (του Γεώργιου Βουγίδη)      

   Μετά από παρακίνηση του εν Λονδίνω διακεκριμένου συμπατριώτη δημοσιογράφου Χρ. Καίσαρη εκ Βαβουρίου, εις δημοσίευμά του εν τω προηγουμένω φύλλω της «Θεσπρωτία» σχετικώς με το ταξείδι του Γλάδστων εις Σαγιάδα και Φιλιάτες, και απαντών εις τον σεβαστόν φίλον κ. Νίτσον, που ησχολήθη κι αυτός με τον ίδιον ζήτημα ασχολήθηκα κι εγώ με το θέμα και συνέλεξα τα ακόλουθα στοιχεία:

   Ο φίλος Μουσά Ντέμης από το σόι της Ντεμάτισσας (από σύζυγο) «βαλιντέ», ως αναφέρεται παρακάτω είχε την καλωσύνην και την προθυμίαν, περισσότερον από κάθε άλλον, να μας δώσει αρκετάς πληροφορίας εξακριβωθήσας και από άλλας πηγάς σχετικώς με το πρόσωπον της ¨βαλιντέ¨. Ποια ήτο λοιπόν η αναφερομένη «βαλιντέ» των Φιλιατών; Όχι ποτέ καμία βασιλομήτωρ, διότι  εις την ιστορίαν των σουλτάνων της οθωμανικής αυτοκρατορίας ουδαμού αναφέρεται ότι βασιλομήτωρ τις εγκατέλειψε την χλιδή του χαρεμιού των ανακτόρων της βασιλίδος πόλεως και εγκαταστάθηκε εις την πτωχήν και άγριαν κωμόπολιν των Φιλιατών έστω και διά μίαν σελήνην. Ήτο απλούστατα η μητέρα του Τζαφέρ πασά Ντέμη εκ Φιλιατών και κατήγετο εκ Κονισπόλεως, κόρη του Μουσταφά Νταλιάνη. Αποκαλείτο δε εν Φιλιάτες «ζώνια σεράγι» δηλαδή «κυρά του σεραγίου», υπό των Χριστιανών «κυρά» και υπό των ξένων επισκεπτών «βαλιντέ», δηλαδή ονομαστή «μητέρα» του ονομαστού πασά, του Τζαφέρ, αν και είχε και έτερον υιόν τον επίσης ονομαστό Ντουλέ Ντέμην.

   Ζήσαντες επί σειράν ετών εν Κων/πόλι γνωρίζουμεν καλώς ότι η λέξις ¨βαλιντέ¨ δεν είναι προνομιούχος τίτλος προσαγορεύσεως των βασιλομητόρων- άλλωστε αυτές φέρουν τον τίτλο βαλιντέ Σουλτάν.

   Η «βαλιντέ» (των Φιλιατών) διεκρίνετο δια την νουνέχια της και πολλά θρυλούνται περί την δράσιν αυτής. Ότε ο εισηγητής των θεμελιωδών μεταρρυθμίσεων (τανζιμάτ χαϊριέ) Σουλτάν Μετζήτ επεξέτεινε την στρατολογίαν και εις την τσαμουργιάν η βαλιντέ αντεστάθη εις το κατά της στρατολογίας τοπικόν πνεύμα και εξηνάγκασε τον υιόν της Τζαφέρ να πρωτοστατήση εις τούτο. Μάλιστα θρυλείται ότι ηπείλησε τον υιόν της ότι θα τον καταρασθή αν δεν την ακούση. Και ταύτα διότι προέβλεπε καταστρεπτικήν δια τον τόπον την οργή του Σουλτάνου εν περιπτώσει επικρατήσεως της αντιστρατολογικής κινήσεως. Και ήδετο τότε αλβανιστί:

«Τζαφέρ Ντέμ του μπιλτ ντορα ομε ντρίζα όμε φέρκα κ.τ.λ δηλαδή

«Τζαφέρ Ντέμη να σου κλειστή η πόρτα, για με παλιούρια για με βάτα».

Εις την επανάστασιν του Τόμαρη, συγχωρίου του κ. Καίσαρη, η «βαλιντέ» έπαιξε σπουδαιότατον ρόλον αναδειχθείσα ηρωίς και σωτήρας των Φιλιατών υπο τας εξής περιστάσεις.

   Ο Τόμαρης, ακριβώς μετά την επιβολήν της στρατολογίας και την αναχώρησιν των ενόπλων εις την Κριμαίαν δράττεται της ευκαιρίας και αποφασίζει να καταστρέψη τους Φιλιάτες, εκκινών κατ’ αυτών μετά των παλληκαριών του. Τότε η «Βαλιντέ» εις συνάθροισιν των εναπομεινάντων, κατά το μάλλον και ήττον γερόντων εξορκίζει αυτούς ν’ αντιστούν ενόπλως κατά  του Τόμαρη και πέσουν μαχόμενοι μέχρις ενός προ της πόλεως ίνα μη παραστούν μάρτυρες της ατιμώσεως που επιφυλάσετο ασφαλώς «εις τα τουμάνια» (φουστάνια καθ’ ημάς). Πραγματικώς έλαβαν τα όπλα πάντες οι Φιλιαταίοι οι δυνάμενοι να χειρισθούν όπλο και κατά το στρατηγικόν σχέδιον της «βαλιντέ» απετέλεσαν δυο τμήματα πορευθέντα το μεν εν προς την Φανερωμένην από σκαρπάτες, το δε έτερον προς το Φοινίκι από Κογκέλες. Επικεφαλής δε του δεύτερου τμήματος ετέθη καβαλάρισσα αυτή η «βαλιντέ». Λέγεται δε ακόμη ότι πριν εκκινήση με το τμήμα της διέταξε να συναχθούν εις το Σεράγι αι χανούμισαι. Κατά τας αφηγήσεις των μουσουλμάνων το αποτέλεσμα ήτο να τραπή εις άτακτον φυγήν ο Τόμαρης ως είδεν ανελπίστως τους εκ Φιλιατών ενόπλους κατά την αφήγησιν δε του γέροντος κ. Αντ. Μαρτίκου, διότι δεν ηδυνήθη να ανασυνταχθή καταληφθείς εξ απίνης διασκεδάζων και διατελών εν μέθη εν Φοινικίω και εν τη οικία του Λάγια.

   Ότι ο Γλάδστων επεσκέφθη τους Φιλιάτες είναι βούκινο εδώ ως και το γεγονός ότι εφιλοξενήθη υπό της «βαλιντέ» εις το σεράγι όπως λέγεται και σήμερον ευρισκόμενον εις κατάστασιν σωρού λίθων παρά την πλατείαν του πλατάνου και ύπερθεν του καφενείου Γκιολέκα. Εκτίσθη  δε το σεράγιον πολύ πρό της «βαλιντέ» (δι’ αυτό το εύρεν ο Γλάδστων, ως περιγράφεται, ερειπωμένον) υπό του Ιμπραήμ Ντέμη (όστις εμεγένθυνε και το υπό του Βεΐζ αγά κτισθέν σημερινόν τζαμί υιού του Μπεκήρ (επικληθέντος το πρώτον ντάμη διά το αδάμαστον αυτού εις τους πολέμους) δισεγγόνου του Αλή Χότζα Αβδουλάχ, ιδρυτού της οικογενείας των Ντεμάτων. Εις το σεράγι σώζεται και σήμερον το ερείπιον του «πύργου» που εχρησίμευεν ως παρατηρητήριον όπου εγκαθίσταται ήδη κάθε άνοιξιν ζεύγος πελαργών.

   Ο φίλος κ. Γ. Βέκκος γνωρίσας τον φιλιαταίον Τσερτσίζ εφέντην, ογδοηκοντούτη κατά το 1897, συνταξιούχον πολιτικόν υπάλληλον, γνωρίσαντα τον Γλάδστων είχε στομαχιάση από τα πολυποίκιλα φαγητά τουρκικής κουζίνας που του παρέθεσεν η «βαλιντέ» και ότι εις εν τελευταίον λουκούλειον δείπνον έφαγε μόνον αυγά. Όταν δε μετέβη εις το τζαμί και είπε τους πιστούς του Αλλάχ να προσεύχωνται προσκυνούντες (δίκην σουηδικών ασκήσεων) είπε χιουμορίζων: Έτσι κι εγώ μπορούσα να φάγω από όλα τα φαγητά της βαλιντέ: Επίσης ο ίδιος διηγείτο ότι ο Γλάδστων εξήρχετο εις περίπατον ανά την πόλιν φέρων μεθ’ εαυτού αναπαυτικήν εκστρατείας καθέκλαν.

   Ευλόγως θα γεννηθή το ερώτημα διά ποιον λόγον επεσκέφθη ο Γλάδστων την μητέρα του Τζαφέρ πασά. Πάντως είναι γνωστόν εδώ ότι ο Τζαφέρ πασάς μετέβαινε τακτικά εις την Κέρκυραν που ήτο τότε υπό την κατοχήν των Άγγλων. Δεν αποκλείεται δε να εγνωρίζετο υπό των επισήμων της αγγλικής κτίσεως. Συνεπώς μία επίσκεψις του Γλάδστων (τον οποίον η αγγλική κυβέρνηση θέλουσα να σχηματίση ασφαλή γνώμην περι των φρονημάτων των Ιονίων απέστειλεν εις την Επτάνησον με την εντολήν να συμβιβάση τα διεστώτα, την 12 Νοεμβρίου 1858») υπό τον τύπον της εκδρομής προς την εξακουστήν «Βαλιντέ» ήτο φυσική αν όχι και πολιτικώς σκόπιμος και αν συνέπεσεν αυτή εις καιρόν, καθ’ ον ο Τζαφέρ ηυρίσκετο εν Κων)πόλει πολέμιος του Σουλτάνου και ηγνοείτο ενταύθα η τύχη του και τον οποίον ο Γλάδστων έφερεν εν τη ζωή αναληθώς.

Θρυλείται ακόμη ενταύθα υπό τινων ότι ο Τζαφέρ πασάς ήτο Άγγλος υπήκοος και ότι εις εποχήν που εταπείνωσεν εντός του σεραγίου κάποιον (δεν ηδυνήθημεν να εξακριβώσωμεν το όνομά του) πασάν που έστειλεν ο Σουλτάνος εξ Ιωαννίνων μετά τεσσαράκοντα εφίππων, διά να τον συλλάβη και αποστείλη εις την εξορίαν, απεμακρύνθη των Φιλιατών επιβάς αγγλικού πλοίου εν Σαγιάδι.

Την εκδοχήν της αγγλικής υπηκοότητος του Τζαφέρ πασά δεν παραδέχεται πανταπάσιν η οικογένεια των Ντεμάτων. Το ως άνω όμως ιστορικόν που είναι παράδοσις της οικογένειας Τσάνε (έχθρας τότε του Τζαφέρ πασά και ενδιαφέρει αυτήν κατά τούτο: ότι τον πασάν συνώδευσεν εις το σεράγι ο Αλή αγάς προπάππος του κ. Σουαΐπ Μέτε Τσανέ) δεν αμφισβητεί αλλά και δεν γνωρίζει. Εν πάση περιπτώσει είναι ενδεικτικόν των σχέσεων του Τζαφέρ πασά μετά των Άγγλων.

   Ο Τζαφέρ πασάς εφονεύθη εις Κων)πολιν κατά διαταγήν του Σουλτάνου Μετζήτ εναντίον του οποίου είχε συνωμοτήση, ο δε έτερος υιός της «βαλιντέ» απέθανεν εις την Σούμλαν κατά τον Κριμαϊκόν πόλεμον (1853- 1855) .

  Η αλβανικής καταγωγής οικογένεια των Ντεμάτων, ειρήσθω επί τη ευκαιρία, διατηρεί εκ παραδόσεως το ιστορικώς αποδεδειγμένον γεγονός ότι ο Αχμέτ Ντέμης, θείος του Τζαφέρ Ντέμη πασά, βλάμης του Κολοκοτρώνη, εις την επανάστασιν του 21,  έδρασε μετ’ αυτού κατά των τούρκων και εν άλλοις ηρωϊσμός αυτού απεφυλάκισεν εκ του φρουρίου Τριπόλεως τον Καραϊσκάκην και τους περί αυτόν, αποκλειθείς υπό των ομοθρήσκων πολεμίων του προδότης.

   Τελειώνοντες τα ολίγα αυτά ευχόμεθα τόσον ο κ. Χρ. Καίσαρης όσον και ο κ. Νίτσος, η και άλλος τις διαθέτων χρόνον και μέσα ενδιατρίβοντες επιστημονικώς και επισταμένως, περισυλλέξουν παν ό, τι αξίζει να περισυλλεγή περί  το ιστορικόν της επισκέψεως του Γλάδστων εις Τσαμουργιάν και τη φιλοξενίας αυτού υπό της «βαλιντέ» ως και του προσώπου αυτής.      -Γ. Φ. ΒΟΥΓΙΔΗΣ-