ΝΕΑ των ΦΙΛΙΑΤΩΝ

Πολιτική εργαλειοποίηση του νεκρού Πολυνείκη με σκοπό τη λαϊκή συσπείρωση

και στήριξη για τη διατήρηση της εξουσίας: «οὔτοι ποθ᾽ ο εχθρός, οὐδ᾽ ὅταν θάνῃ, φίλος»

     Η «αιδώς», ο σεβασμός, ως εμπράγματη φιλάνθρωπη, κοινωνική και πολιτική, συμπεριφορά αποτέλεσε πρωταρχικό θέμα στα έργα του  Σοφοκλή (496- 406 π.Χ.). Ειδικότερα, στις δύο πρώτες τραγωδίες «Αίας» (περίπου 450 π.Χ.) και «Αντιγόνη» (442 π.Χ.) παρουσιάζει τον σεβασμό του ανθρώπου όχι μόνο προς τους θεούς και τους νόμους αλλά προς τον συνάνθρωπο, ιδιαίτερα προς τον αδύνατο ή τον νεκρό, ο οποίος είναι ανίκανος να υπερασπιστεί τον εαυτό του. Σε αυτές τις τραγωδίες αναδεικνύεται και εξυμνείται αφενός το πολιτικό ήθος της ανθρωπιάς και του ηθικού μεγαλείου της μεγαλοψυχίας αφετέρου καταδικάζεται η μικροψυχία των πολιτικών ηγετών, του Αγαμέμνονα στον «Αίαντα» και του Κρέοντα στην «Αντιγόνη».

     Ο Αυστριακός κλασικός φιλόλογος Άλμπιν Λέσκι στην «Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Λογοτεχνίας» (σελ. 406) τονίζει εμφατικά ότι η φράση της Αντιγόνης, «οὒτοι συνέχθειν, ἀλλά συμφιλεῖν ἔφυν: δεν γεννήθηκα για το κοινό μίσος, αλλά για την κοινή αγάπη και φιλία» («Αντιγόνη» στ.563), είναι  η πρώτη φράση της ευρωπαϊκής ανθρωπιάς. Αποτελεί την απάντησή της στην πολιτική βαρβαρότητα, τη δημαγωγία και υποκρισία του Κρέοντα με την απόφασή του να εκδικηθεί και να εκμεταλλευτεί πολιτικά τον νεκρό Πολυνείκη αφήνοντάς τον άκλαυτο και άταφο: «οὔτοι ποθ᾽ ο εχθρός, οὐδ᾽ ὅταν θάνῃ, φίλος»  (στ. 522).  Με βάση αυτή τη στιχομυθία στους στίχους 562 -563 η σύγκρουση και αντιπαράθεση μεταξύ των δύο πρωταγωνιστών, Αντιγόνης και Κρέοντα, η ουσιαστική διαφορά των πολιτικών αντιλήψεων είναι πρωτίστως για την ισχύ της πολιτικής ανθρωπιάς ή της βαρβαρότητας και δευτερευόντως για τη δύναμη και την εγκυρότητα του άγραφου ή του γραπτού νόμου.

     Ο Κρέων πολιτικά ανασφαλής και εξουσιαστικά καχύποπτος υποπτεύεται ότι οι αντίπαλοί του εξυφαίνουν εναντίον του σχέδιο συνωμοσίας. Με την πίστη του ότι ο εχθρός δεν γίνεται φίλος ούτε και μετά τον θάνατό του μπορεί να θεωρηθεί ως το πολιτικό αρχέτυπο πολιτικής μικροψυχίας, μισαλλοδοξίας και απανθρωπιάς, τοξικής δημαγωγίας με μοναδικό στόχο την εξουσία χωρίς κανένα φραγμό, χωρίς κανένα «ιερό και όσιο»· προσπαθεί να βλάψει και να ατιμάσει τον αντίπαλό του ακόμα και νεκρό. Μικρόψυχος, αλαζόνας και βάρβαρος φτάνει στο ύψιστο σημείο της «Ύβρης», όταν δηλώνει ότι «δεν θα επιτρέψει την ταφή, ακόμα και εάν οι αετοί μεταφέρουν το μίασμα από τα κομμάτια του νεκρού στο θρόνο του Δία». Τα λόγια του Τειρεσία (στ. 1028- 30) επικρίνουν την μικρόψυχη εκδικητικότητα και το τυραννικό ήθος του Κρέοντα: η ισχυρογνωμοσύνη δείχνει βαρβαρότητα. Υποχώρησε στον αποθανόντα και μη τον χτυπάς. Ποια ανδρεία να ξανασκοτώνεις τον νεκρό: «αὐθαδία τοι σκαιότητ᾽ ὀφλισκάνει./  Ἀλλ᾽ εἶκε τῷ θανόντι, μηδ᾽ ὀλωλότα/ κέντει· τίς ἀλκὴ τὸν θανόντ᾽ ἐπικτανεῖν;». Στην σκαιότητα, βαναυσότητα, κτηνωδία, βαρβαρότητα του κρεόντειου τυραννικού ήθους αντιπαραβάλλεται η Αντιγόνη, η «τρυφερή και σοβαρή ηρωίδα» με το ανθρωπιστικό και δημοκρατικό ήθος, δηλαδή τον απέραντο σεβασμό και το ηθικό καθήκον προς τον άνθρωπο και στη ζωή και στο θάνατο. Με τη φιλάνθρωπη συμπεριφορά της Αντιγόνης ο Σοφοκλής καταδικάζει την απανθρωπιά και τη μικρότητα του Κρέοντα ως πολιτικού ηγέτη, όπως στην προγενέστερη τραγωδία «Αίας» αποδοκίμασε την πολιτική εκδικητικότητα του Αγαμέμνονα.

Ανθρωπιά και μεγαλοψυχία του Οδυσσέα στην τραγωδία «Αίας»

    Η τραγωδία «Αίας» είναι το παλαιότερο από τα σωζόμενα έργα του Σοφοκλή. Βασίζεται στον μύθο του Αίαντα και εξετάζει θέματα όπως η τιμή, η αλαζονεία, η αυτοκτονία και η ταφή του νεκρού. Παρά το ότι ο Αίας εθεωρείτο ο καλύτερος πολεμιστής μετά τον Αχιλλέα, οι Έλληνες αρχηγοί απονέμουν τα όπλα του όχι σε αυτόν, αλλά στον Οδυσσέα. Ο Αίας, πληγωμένος στην τιμή του, σχεδιάζει να σκοτώσει τους αρχηγούς που τον αδίκησαν. Η θεά Αθηνά, όμως, τον τυφλώνει και τον οδηγεί να επιτεθεί σε κοπάδια ζώων, νομίζοντας ότι σκοτώνει τους Έλληνες αρχηγούς. Όταν συνειδητοποιεί την πράξη του, ντροπιασμένος, αυτοκτονεί. Η τραγωδία στο τελευταίο μέρος αναφέρεται στην επιμονή του Μενελάου και του Αγαμέμνονα να παραμείνει άταφο το σώμα του Αίαντα «στα όρνια και τα σκυλιά». Σε αυτήν την πολιτική ατιμία αντιστάθηκε σθεναρά ο αδελφός του Τεύκρος και εξασφάλισε στον νεκρό μια έντιμη ταφή με τη βοήθεια του Οδυσσέα, ο οποίος αν και ήταν σφοδρός αντίπαλος του Αίαντα, όσο ζούσε, όμως  μετά τον θάνατο αντιπάλου επιχειρηματολογεί να του αποδοθούν οι ταφικές τιμές επικαλούμενος τη θνητή μοίρα όλων των ανθρώπων: «βλέπω, πως εμείς άλλο τίποτα δεν είμαστε, όσο ζούμε, παρά μόνο φαντάσματα και ένας ανάερος ίσκιος».

     Ο Σοφοκλής τόσο στον «Αίαντα» όσο και στην «Αντιγόνη» εμβαθύνει και αναλύει τον ανθρώπινο ψυχισμό. Η ανθρωπιστική στάση του Οδυσσέα, όπως και της Αντιγόνης, αναδεικνύουν τη διαχρονική αξία του σεβασμού των ζωντανών όχι μόνο απέναντι στους νεκρούς αλλά και στις καθημερινές πολιτικές, οικονομικές και άλλες ανθρώπινες σχέσεις. Αναδεικνύουν γενικότερα τη μεγαλοσύνη αλλά και την αγωνιστική  δυσκολία του ανθρωπιστικού και δημοκρατικού πολιτικού ήθους. Οι τραγωδίες διατηρούν την αξία τους πάνω από τον χρόνο, κυρίως γιατί οι πρωταγωνιστές  χωρίς υπεράνθρωπες διαστάσεις  είναι απλοί κοινοί θνητοί με ανθρώπινους πόθους ελπίδες και προβληματισμούς. Οι διαφωνίες είναι λογικές, ηθικές, πολιτικές.

     Στην πολιτική διδασκαλία του Σοφοκλή η  αναμέτρηση της ανθρωπιάς με το καταστροφικό κρεόντειο μίσος και την τυραννική εχθροπάθεια αναδεικνύεται επίσης η δυσκολία της επικράτησης του ανθρωπιστικού ιδεώδους της αγάπης, της ανθρώπινης φιλίας και συνεργασίας απένατι στο τοξικό μίσος.  Όπως επισημαίνει ο Ρώσος συγγραφέας  Άντον Τσέχοφ «η αγάπη, η φιλία και ο θαυμασμός δεν ενώνουν τους ανθρώπους τόσο, όσο το κοινό μίσος για κάτι». Και ο Βρετανός φιλόσοφος Μπέρτραντ Ράσελ  προβληματιζόταν «γιατί η προπαγάνδα είναι πολύ πιο επιτυχημένη, όταν υποδαυλίζει το μίσος, παρά όταν προσπαθεί να προκαλέσει φιλικά συναισθήματα»;

        Συμπερασματικά, το δίλημμα που προβάλλεται συχνά, Κρέων ή Αντιγόνη, είναι άστοχο και παραπλανητικό με κίνδυνο παρερμηνείας. Ο προβληματισμός του Σοφοκλή  για το «ανθρώπινο πρόσωπο» της πολιτικής ηγεσίας είναι διαχρονικός, επομένως και σημερινός. Ατυχώς, το πολιτικό ήθος της μισανθρωπίας του Κρέοντα χωρίς τον στοιχειώδη σεβασμό στα ανθρώπινα δικαιώματα και καθήκοντα χαρακτηρίζει και σήμερα την ηθική και κοινωνική συμπεριφορά ορισμένων πολιτών και πολιτικών, οι οποίοι «στάζουν μίσος και παράγουν μίσος· θρέφονται από το μίσος· αυτός είναι ο λόγος ύπαρξής τους· χωρίς το μίσος δεν υπάρχουν». Στο πλαίσιο, όμως, ενός ακμαίου και πολιτικά ώριμου δημοκρατικού πολιτεύματος, μιας μοναδικής άνθησης παγκοσμίως υλικού και πνευματικού πολιτισμού, τοπραγματικό πολιτικό δίλημμα στους αρχαίους Αθηναίους ήταν: Κρέων σκληρός, εκδικητικός και μισάνθρωπος ή δημοκρατικός «ολύμπιος» Περικλής.

Τρίτη, 24 Ιουνίου 2025