ΝΕΑ των ΦΙΛΙΑΤΩΝ

Ο αγροτικός ξεσηκωμός των χωριών των Φιλιατών

    Τα παραπάνω γεγονότα της επανάστασης του 1854 σηματοδοτούν την έναρξη ενός ανελέητου αγώνα των αγάδων των Φιλιατών να σφετερισθούν το ιδιοκτησιακό καθεστώς των 16 χωριών και 9 οικισμών της επαρχίας Φιλιατών.

Ο ξεσηκωμός καθιερώθηκε να αναφέρεται ως το δεκαεξαχωρίτικο. Τα 16 χωριά ήταν: Τσαμαντάς, Βαβούρι, Λιάς, Γλούστα, Λίστα, Τσαρακλιμάνι, Κούτσι, Λευτοκαριά, Μπράνια, Λύκου, Ραβενή, Κόκκινο Λιθάρι, Μαλούνι, Κεραμίτσα, Λίμποβο, Κοκκινίστα και οι 9 συνοικισμοί ήταν: Αχούρια Αγίων Πάντων, Αχούρια Βαβουρίου, Φατήρι, Γολά, Αράχωβα, Ζενέλι, Βορτόπια, Ξέχωρο, Πόβλα.

    Ο αγώνας άρχισε το 1856 και κράτησε σχεδόν 70 χρόνια- εκτενή στοιχεία περιλαμβάνονται στο βιβλίο ¨Ο ΑΓΩΝΑΣ ΤΩΝ 16 ΧΩΡΙΩΝ ΤΗΣ ΕΠΑΡΧΙΑΣ ΦΙΛΙΑΤΩΝ¨ των Ν. Σκόπα- Σ. Χαραμόπουλου. Λίγο πριν φύγει από τη ζωή ο Σπ. Χαραμόπουλος έγραψε, κατά παράκληση μας και ειδικά για το βιβλίο μας:

«Αυτή την περίοδο της ιστορίας η ύπαιθρος είχε γεμίσει ληστές και τα χωριά αναγκάζονταν να πληρώνουν αγάδες για την φύλαξή τους- κάτι σαν ιδιωτική αστυνομία δηλαδή. Οι αγάδες ξεκίνησαν τον αγώνα να χαρακτηρισθούν τα χωριά τσιφλίκια και το μόνο στοιχείο που είχαν ήταν ότι έπαιρναν δοσίματα. Στριμωγμένοι οι 16χωρίτες έκαναν γενικές συνελεύσεις, εξέλεξαν αντιπροσώπους και το 1858 προσέφυγαν στην δικαιοσύνη. Ο δικαστικός αγώνας κράτησε 4 χρόνια, διακόπηκε το 1862, χωρίς καν να εκδοθεί οριστική απόφαση. 

    Το 1863, μετά την  προσάρτηση της Επτανήσου στην Ελλάδα, οι αγάδες βρήκαν ευκαιρία να κατηγορήσουν τους 16χωρίτες  ως πράκτορες και προσπάθησαν, με φιλοδωρήματα, να πείσουν την Πύλη να τους δώσει τα χωριά ως τσιφλίκια.

   Οι 16χωρίτες απογοητευμένοι από την εξέλιξη συγκεντρώνονται, εκλέγουν επιτροπή, υπό τον Φιλήμονα Κίτσο, πήγαν στην Πόλη και παρέλαβαν φιρμάνι που αποδείκνυε την ορθότητα της απόφασης για μη τσιφλικοποίηση, όμως, βαλτοί των αγάδων, τους δολοφόνησαν στο δρόμο και τους πήραν τα έγγραφα- γλίτωσαν δυο. Κι έτσι δεν αλλάζει κάτι, οι αγάδες απαιτούν και παίρνουν τα δοσίματα από τους 16χωρίτες και ο αγώνας συνεχίζεται. Εκείνη τη χρονιά (1863) έπαρχος της υποδιοίκησης Φιλιατών ήταν ο Αβδούλ Λιατίφ και ιεροδικαστής ο Αντέμ Φετβί. 

Την άνοιξη του 1866 ο αγώνας κορυφώνεται, χίλιοι άντρες και γυναίκες από τη Μουργκάνα, με τα γεωργικά εργαλεία στα χέρια, πηγαίνουν στα Γιάννενα, σε μια ύστατη προσπάθεια να βρουν δίκαιη λύση. Η στάση όμως των τουρκικών αρχών ήταν εχθρική. Δεν τους αφήνουν να μπουν στην πόλη και στρατοπέδευσαν ένα χιλιόμετρο έξω από τα Γιάννινα. Επίσης, όχι μόνο δεν δέχονται την αντιπροσωπεία τους αλλά συλλαμβάνουν και φυλακίζουν ένα μέλος της, τον ιερέα Δημήτρη Βενέτη από τον Λιά. Αμέσως οι εξεγερμένοι κάνουν πορεία στους δρόμους των Ιωαννίνων, πετυχαίνουν την απελευθέρωση του Παπά-Δημήτρη και ζητούν εφαρμογή των νόμων, που αναγνωρίζουν κυριότητα στις περιουσίες τους.

   Η περίοδος από την πορεία στα Γιάννινα και μέχρι την απελευθέρωση (1866-1913) χαρακτηρίζεται από έναν ακήρυκτο πόλεμο ανάμεσα στα αντίπαλα μέρη.  Σημαδεύεται κυρίως από την κτηνώδη βία των αγάδων, υπό την σκέπη των τουρκικών αρχών, αλλά και από την πείσμονα αντίσταση των κατοίκων των 16 χωριών, πληρωμένη με βαριές θυσίες αίματος.

   Η δραματική κατάσταση φαίνεται και στην ιδέα που έγινε πράξη το 1866, με τον ομαδικό εκπατρισμό πολλών κατοίκων, που  δεν μπορούν να ζήσουν πλέον στον τόπο τους, κάτω από συνθήκες αδικίας και καταπίεσης. Εκατόν τριάντα πέντε συνολικά οικογένειες εκπατρίστηκαν την περίοδο αυτή. Όσοι έφυγαν από τη Γλούστα εγκαταστάθηκαν στο Μαυρονόρος. Οι κάτοικοι του χωριού αυτού διατηρούν μέχρι σήμερα στενούς δεσμούς με τους Γλουστινούς, έχουν τα ίδια επώνυμα και συμμετείχαν σε κοινές εκδηλώσεις.

   Μολαταύτα ο αγώνας σταματούσε για λίγο και ξανάρχιζε, Να τι γράφει η εφημερίδα των Αθηνών «Τηλέγραφος», την 29/5/1877:

   «Οι Χριστιανοί επέμενον ζητούντες να δικασθή η υπόθεσις κατά τους εν ισχύι νόμους διότι δεν παραδέχοντο την γενομένην αδικίαν. Ο Γενικός Δ/τής Ιωαννίνων Χουσνή Πασάς αντί πάσης διαδικασίας ετράπη την συντομωτέραν ήτις είναι η κάθειρξις των καλλιτέρων εκ των κατοίκων εις τας φυλακάς του Αλή Πασά. Τα άτομα ταύτα είναι τα εξής: Γεώργιος Γιάννη, Βασ. Ζήσης, Σταύρος Παπά Ζήσης, Χρ. Σταύρος Σκέβης, Γιάννης Αθανασίου, Αγγέλης Χρήστου, Νικ.Ιωάννου, Γεώργιος Σταύρου, Φώτης Γιάννη, Μήτρος Στάμος, Δημ.Μάκος, Γιάννης Δημητρίου, Αγγέλης Ζήσης, Γιάννης Μήτρου,τα οποία μένουν εν ταις φυλακαίς προ 1½ έτους, πολλάκις αναφέρθησαν προς τον Χουσνή Πασάν ζητούντες δικαιοσύνην, ζητούντες δικαστικήν απόφασιν ίνα μεταχειρισθώσι τα μέσα, τα οποία τοις επιτρέπει ο νόμος  ήτοι έφεσιν, αναίρεσιν κλπ., αλλ’ ουδεμία απάντησης της εδόθη και ουδείς γιγνώσκει έως πότε θα μείνουν εις τας φυλακάς. Περί των οικογενειών των ουδόλως μέλει τω Χουσνή Πασά. Ας μάθη ταύτα η πεπολιτισμένη Ευρώπη και ας κρίνη αν δύναται οι Χριστιανοί της Ηπείρου να υπομείνωσι περισσότερον τας αρπαγάς, τους φόνους, τους δαρμούς, τας ατιμώσεις, τας φυλακάς και παν ό,τι συνεπάγεται σύστημα καταθλιπτικόν».

   Τελικά, μετά από την κατακραυγή οι χριστανοί αφέθηκαν ελεύθεροι, αλλά είναι τραγικός ο απολογισμός των θυσιών αυτού του αγώνα των 16/χωριτών μέχρι την απελευθέρωση- 30 δολοφονίες, 100 εμπρησμοί, 100 φυλακίσεις, 4 εξόριστοι και 135 εκτοπισθείσες οικογένειες (700 άτομα).

   Μετά την απελευθέρωση, το καλοκαίρι του 1913, συγκαλείται γενική συνέλευση στη Γλούστα, αντιπροσώπων από τα 16 χωριά. Εκεί ψηφίζουν την κατάργηση των προνομίων των αγάδων κι εκλέγουν επιτροπή αγώνα, με πρόεδρο τον Χρήστο Χρηστοβασίλη και μέλη τον αρχιμανδρίτη Δωρόθεο Μπέσια από τον Λιά, το Νικόλαο Νίτσο από τον Τσαμαντά και άλλους εκπροσώπους των 16 χωριών. Η επιτροπή στέλνει υπόμνημα στην Κυβέρνηση Ελ. Βενιζέλου και ζητεί την πλήρη νομική αποκατάσταση των δικαιωμάτων των κατοίκων. Θα περάσουν όμως 17 ακόμη χρόνια μέχρι την πλήρη δικαίωση αυτού του αγώνα. Οι αγάδες θα προσφύγουν στην Κοινωνία των Εθνών ως δήθεν αδικούμενοι. Η κυβέρνηση Βενιζέλου διέταξε τη σύνταξη του νόμου 4162 «Περί διευθετήσεως διαφοράς των 16 χωριών Φιλιατών της Ηπείρου»,.ο οποίος ψηφίστηκε στις 23 Μαρτίου 1929.

   Τέλος, το Πρωτοδικείο Ιωαννίνων με την υπ’ αριθ. 308/1930 απόφασή του κηρύσσει άκυρα τα δικαιώματα των αγάδων και προβαίνει σε οριστική ρύθμιση του όλου θέματος υπέρ των 16/χωριτών.Την 14^η Δεκεμβρίου 1930 γράφτηκε η τελευταία σελίδα του αγώνα των 16 χωριών της επαρχίας Φιλιατών.

   Οι πρώτοι ηρωικοί αγωνιστές της μεγάλης πορείας στα Γιάννινα είχαν φύγει από τη ζωή. Δεν αξιώθηκαν να χαρούν την πολυπόθητη ώρα της δικαίωσης, που ήρθε αλήθεια τόσο καθυστερημένη.  Ύστερα ήρθαν τα χρόνια με τα συγκλονιστικά πολεμικά γεγονότα και την ερήμωση της περιοχής, για να παραδώσουν στη λησμοσύνη τον μακρύ και τραχύ εκείνο αγώνα, που στοίχισε κατατρεγμούς , δάκρυα και αίμα.»