ΝΕΑ των ΦΙΛΙΑΤΩΝ

2.7  Επαναστατικό κίνημα 16χωριτών

   Το 1854 εκδηλώθηκε η αποτυχημένη επανάσταση της Ηπειροθεσσαλίας, υποκινούμενη από την ελεύθερη Ελλάδα. Στην επανάσταση  πήραν μέρος και χριστιανοί της περιοχής μας. Μερικά γεγονότα κατέγραψε κερκυραϊκή εφημερίδα: «Στις αρχές Φλεβάρη του 1854 εξεγερμένοι κάτοικοι της επαρχίας Φιλιατών, με αρχηγούς τον Δημήτρη Ντόμαρη- από το Βαβούρι-, τον Δημήτρη Ρούμπη- από τους Αγίους Πάντες- και τον Παπαγιάννη Σέλιγγο- από το Φιλιάτι- κατέλαβαν το Φιλιάτι, έκαψαν σπίτια, συνέλαβαν τη μάννα του Τζαφέρ Πασά Ντέμη και άλλες οικογένειες.

   Οι αγάδες της Τσιαμουριάς (Θεσπρωτίας), κάνουν κοινή σύσκεψη στις 21/2/1854 και αποφασίζουν να εξοντώσουν όλο το χριστιανικό πληθυσμό. Την 1 Μάρτη 1854 ανακατέλαβαν την πόλη, εξόντωσαν 11 προκρίτους σφάζουν όλους τους συγγενείς των επαναστατών και συνεχίζουν τις καταστροφές στα κοντινά χωριά Φανερωμένη, Φοινίκι, Γηρομέρι, Σίδερη κλπ. Ο Κάλιο Πίτσαρης καίει την Κοκκινιά, Γουλά και το Παλαιοχώρι. Τους χριστιανούς της Ηπείρου σώζει η επέμβαση του Γάλλου πρόξενου της Πρέβεζας Σμιθ Σάντερς, ο οποίος μεταβαίνει στους Φιλιάτες και καθησυχάζει τους εξαγριωμένους τούρκους. Η έκθεση αρ.217 τις 20/3/1854 του Αυστριακού Πρόξενου Ιωαννίνων Ferdinand Haas αναφέρει «στις 25 του παρελθόντος μηνός συνεκρούσθησαν εις το χωρίον Καντζά επιτυχώς οι επαναστάτες υπό τον Ζέρβαν με Αλβανοτσάμηδες υποχώρησαν εις Λούρον, κατόπιν τούτου το σώμα διελύθη και το μεγαλύτερο μέρος του ηνώθη μετά του αρχηγού Ντόμαρη. Ούτος, επικεφαλής πολυάριθμων ανδρών, ενεφάνη εις την περιφέριαν της Τσαμουριάς και Φιλιατών δρών από κοινού μετά των επαναστατών».

   Από εφημερίδα της εποχής: «Πρέβεζα» της 18/3/1854:…την 6 Μαρτίου επέστρεψεν ενταύθα από Φιλιάτας ο κ. Σώνδερ πρόξενος της Αγγλίας ακολουθούμενος από τας ευλογίας των εκεί τυραννουμένων και βασανιζομένων χριστιανών. Ο αξιότιμος ούτος πρόξενος της Αγγλίας ωφέλησε τα μέγιστα τους κατά τα μέρη εκείνα κατοικούντας χριστιανούς εξεφυλάκισε και πολλάς οικογενείας κρατουμένας εις Βουθρωτόν μετά των ιδίων συζύγων φυλακισμένων εν πνιγηρά φυλακή παρά των οθωμανικών αρχών, άνευ ουδενός λόγου, ελύτρωσε της διαρπαγής των οθωμανών έν κατά την Κονίσπολιν μοναστήριον, έσωσε εις Λιόψην άνδρας βασανισθέντας διά καίοντος ελαίου, χριστιανούς πρό των οφθαλμών των ιδίων μητέρων παρά του Ιμπραήμ Δίνου, και προέλαβε μεγαλυτέρας βιαιοπραγίας και διώξεις των κατά τα χωρία των Φιλιατών χριστιανών, όπου πριν ή φθάσει εκεί ο φιλάνθρωπος ούτος υπάλληλος της αγγλικής κυβερνήσεως εγύμνωσαν και ερήμωσαν τρία χωρία οι κακούργοι των Φιλιατών οθωμανοί, κατασφάξαντες όχι ολίγους αθώους, των οποίων τας κεφαλάς έφερον εις Φιλιάτας προς κοινήν θέαν. Και τέλος εσύστησεν υπό ευθύνην των εκεί οθωμανικών αρχών την ασφάλειαν των χριστιανικών λαών κατά τα μέρη εκείνα. Το οθωμανικόν ατμόπλοιον μεταφέρει σήμερον εις Πάργαν τους εν Άρτη υπολοίπους οθωμανούς της θεσπρωτίας, ίνα εκείθεν εκστρατεύσωσιν κατά των εις Παραμυθίαν αποστατών, πανταχόθεν στρατολογούνται Αλβανοί και λέγεται ότι και εκ Βιτωλίων έρχονται εις Ιωάννινα στρατιώται κατά του Γρίβα και των εκείσε αποστατών.