Archive for Μαΐου, 2025
Φιλιάτες- Κρυονέρι (Λίμποβο)
ΑΝΑΡΤΗΣΕ: Αγγελική Σκεύη
Καλώς ήρθες φίλε και χωργιανε Σπύρο Γκαγκαλη στην υγειά σου λοιπόν και ευχαριστούμε για το πλούσιο τραπέζι
Ποιητικά Δοκίμια του Γιάννη Βέλλη!
«Οι συναντήσεις που χάθηκαν, τα μάτια που δεν θέλουν να βλέπονται, οι λέξεις που δεν φωνάζουν την αγάπη τους/ τα χαμόγελα που δεν δίνονται πια, οι θυσίες που ποτέ δεν έγιναν, τα για πάντα που ξεχάστηκαν/ αυτά με πονάνε, όταν αλλάζουν οι καιροί και τρέχουν τα σύννεφα, μόνα τους, χωρίς αγάπη πια, ανέκφραστα.» Γιάννης Βέλλης
«Παγιδευμένος στα πρέπει, τα γιατί και τα αλλά, μια δυστυχία.» Γιάννης Βέλλης
«Σε περιμένω, ακόμα κι αν επιμένουν όλοι ότι έφυγε για πάντα η άνοιξη κι αν ο χειμώνας τρώει και το τελευταίο σημάδι σου στην καρδιά μου/ σε περιμένω, μη νομίζεις πως ξεχάστηκα με λίγο ήλιο, κάποιες ξεχασμένες παπαρούνες, όχι αυτές δεν είναι η άνοιξη, η άνοιξη είσαι εσύ/ σε περιμένω, έρχεσαι και φεύγεις όποτε θέλεις, αφήνεις ένα απόσπασμα να με σκοτώσει, φέρνεις κι ένα άγγελο να με δώσει πάλι στη ζωή/ σε περιμένω, δεν είναι αστείο, γεννήθηκα για την άνοιξη κι η άνοιξη αλλού ταξιδεύει, πότε με το χρόνο, πότε με τη σκέψη της, το απόσπασμα ξανάρχεται, η ίδια ιστορία.» Γιάννης Βέλλης
«Η πόρτα έκλεινε τρίζοντας στο χτύπημα του ανέμου, οι εποχές άλλαζαν, κάπου κάπου γεννιόταν κι ένας ουρανός/ η παλιά κληματαριά, γαντζωμένη στην σκουριασμένη σκαλωσιά, περίμενε να φουντώσει πάλι/ μόνο ο δρόμος εκείνος έμενε ίδιος, περιμένοντας πάντα, νέους σε αναζήτηση.» Γιάννης Βέλλης
«Πάντα έλειπε εκείνο το παράθυρο στο διαμέρισμα, με τη φτηνή δικαιολογία/ να μη βλέπει στον κοινόχρηστο, που ποτέ δεν είχαμε πραγματικά/ όπως και τον ελεύθερο χώρο της πλατείας, ή της ζωής μας/ ζωής παγιδευμένης, προσεκτικά, σε τετράγωνα οικοδομικά, δρόμους.» Γιάννης Βέλλης
Φιλιάτες, Ιστορικά & Λαογραφικά στοιχεία 16
2.4 Κινήματα, εξισλαμισμοί και Εκκλησία
Πολλά τα κινήματα, στην διάρκεια των 483 χρόνων οθωμανικής κυριαρχίας. Οι ντόπιοι, άλλοτε υποκινούμενοι από Φράγκους, άλλοτε από Ρώσους και Έλληνες, έκαναν τους αγώνες τους. Ακόμη και αυτοί που άλλαξαν πίστη κι έγιναν μπέηδες και αγάδες ήταν απειθείς στην οθωμανική διοίκηση- ιδιαίτερα τους δυο τελευταίους αιώνες πριν την απελευθέρωση.
*Το 1611 πραγματοποιήθηκε εξέγερση των χωρικών της περιοχής Παραμυθιάς, με πρωταγωνιστή τον νιερωμέο Διονύσιο τον Φιλόσοφο. Ο Διονύσιος μπήκε με 1.000 χωρικούς στα Γιάννενα, αιφνιδίασαν τη φρουρά και έγιναν κύριοι της πόλης. Στην πρώτη αντεπίθεση της φρουράς όμως συνέλαβαν τον Διονύσιο, ο οποίος είχε τραγικό τέλος. Τραγικές ήταν και οι επιπτώσεις από την επανάσταση, διωγμοί, βιασμοί, βίαιοι εξισλαμισμοί σε όλη των Ήπειρο. Οι μουσουλμάνοι έως τότε ήταν ελάχιστοι και ανέθεταν την φύλαξη των περιοχών και σε χριστιανούς- γράφει ο Π. Αραβαντινός.
*Το 1635 η συμμετοχή χριστιανών σπαχήδων στο πλευρό του οθωμανικού στρατού εναντίον των Περσών και η δυναμική τους τρόμαξε τους Τούρκους και υποχρέωσαν τους σπαχήδες να αλλαξοπιστήσουν, για να κρατήσουν τα προνόμια τους.
*Το 1732 γράφει ο Αραβαντινός, «οι Ενετοί υποστηρίζουν τις αυτονομιστικές διαθέσεις των Τσάμηδων, Φυλιατινών και ξεσήκωσαν τους Σουλιώτες, με τους οποίους συμμάχησαν οι μπέηδες της Θεσπρωτίας, οι οποίοι αμφισβητούσαν τακτικά την εξουσία των πασάδων των Ιωαννίνων. Οι Τούρκοι κατέπνιξαν την επανάσταση. Οι Σουλιώτες κατέφυγαν στα βουνά τους και πολλοί αγάδες στην εξορία. Το Μαργαρίτι κατεδαφίστηκε και όλος ο τόπος υπέστη μεγάλους διωγμούς. Πολλοί δεν άντεξαν και εξισλαμίστηκαν. Τα χωριά που εξισλαμιστήκαν αυτή την περίοδο είναι: από την επαρχία Δελβίνου Ζουλιάται, Προγονάται, Γκολέμι, Πιτσάρι, Παντελεήμων, Αβαρίτσα και τελευταία το Κούτσι κλπ. Από την επαρχία Παραμυθιάς τα χωριά: Δραγωμή, Νικολίτσι, Γκρίκα, Νεοχώρι, Μινίνα, Πετροβίτσα. Από την επαρχία Φιλιατών οι Μαρκάται, Νινάται, Γιάννιαρη, Βέρβα, Πηγαδούλια, Κόντσικα. Και από την επαρχία Μαργαριτίου : Βραχωνάς, Αρπίτσα, Βόλια, Πλαταργιά, Βράστοβον, Σαλίτσα, Γράββα, Βάρφανη, Κορύτιανη, Γρούπα, Κούτσι, Κουσοβίτσα και άλλα».
*Το 1770 με την εμφάνιση του Ορλόφ και του ρωσικού στόλου στην περιοχή ξεσηκώθηκαν πρώτοι οι Σουλιώτες. Ο λευκαδίτης Λουδοβίκος ή Λουϊτζι Σωτήρης- εκπρόσωπος του Ορλόφ στην Ήπειρο, είχε μυήσει 2000 Έλληνες που δήλωναν έτοιμοι να ξεσηκωθούν. Την 10η Φεβρουαρίου οι Σταμάτης Κονταξής, Σουβλιασιώτης, και Κίτσο Τούσης από το Κρικοχώρι με γράμμα του ορκίζονται ότι είναι έτοιμοι κι έχουν 1000 κατοίκους των χωριών Καστρίτσα, Πέστανη, Κοσιοβίτσα, Σιδεριά, Φοινίκι, Φανερωμένη, Γιρομέρι, Πλεσιβίτσα, Σαϊάδα, Τσεφλίκι, Γούμανη, Νέστα. Αυτή την περίοδο 1760- 1790 δρα και ο τσαμαντιώτης αντάρτης Γεώργιος Μουστάκας.
*Το 1840 οι Τσάμηδες, παρακινούμενοι από τους Δυτικούς και τον Μουσταφά πασά της Σκόδρας, ξεσηκώνονται πάλι κατά του Σουλτάνου. Γράφει ο παπά Γιώτης σε ¨Ενθύμησι¨ στο Πεντηκοστάρι της εκκλησιάς του στο Τσαγκάρι: «πάλιν ήλθεν ο Ιμιν πασάς εις Ιωάννινα και έστειλε τρεις κολώνες με ασκέρι μία στην Παραμυθιά μια Μαργαρίτι και μια Φιλιάτες και θα πάγει να βαρέσει το Εγγλέζο».
Και τότε η Πύλη δεν είχε καλές σχέσεις με τους Τσάμηδες. Οι παραμυθιώτες αγάδες Προνιάτες, Τσαπαραίοι κλπ εξορίστηκαν στη Σόφια. *Το 1847 εκδηλώθηκε επανάσταση των Γκιολέκα και Τσέλιο Πίτσαρη μαζί με Τσάμηδες, αλλά έπαθαν χαλασμό από τα σουλτανικά στρατεύματα. Το 1847 τόσκηδες, μπέηδες και αγάδες του Δελβίνου, Μαλακάσας και Αυλώνας, ζητούν να γίνουν Ελληνικό και ξεσηκώνονται με αρχηγό τον Γκιολέκα. Μαζί τους κι ο Σουλεϊμάν Μπέη Ντίνος από Φιλιάτες. Η Πύλη έσβησε το αντάρτικο και στο Φιλιάτι συνελήφθησαν και εξορίστηκαν οι Αλτζέτ και Αχμέτ Ντίνο.
Η ΣΑΓΙΑΔΑ
Διαλεχτά Κομμάτια από μια μελέτη για την Περιφέρεια Φιλιατών
ΠΕΡΙΠΑΤΟΙ ΣΤΑ ΚΑΤΩΧΩΡΙΑ Του Βασ. Μπαρά (Βορειοηπειρώτης δάσκαλος στην περιοχή μας που έγραψε πολλά, ιστορικά και λαογραφικά στις τοπικές εφημερίδες στα μέσα του περασμένου αιώνα- είχε γράψει και βιβλίο για το ΔΕΛΒΙΝΟ… σε κάποιον το δάνεισα και ξέχασε να μου το επιστρέψει…)
«Η Σαγιάδα στο Ενετικό Αρχείο (φάκελλος 32) αναφέρεται με το όνομα Bastia γιατί έτσι τήν ήλεγαν οι Βενετσιάνοι. Στο ίδιο Αρχείο βρίσκονται και εκθέσεις πρός τον Δόγην πού χαρακτηρίζουν τη Σαγιάδα σάν σπουδαίο εμπορικό λιμάνι της Ηπείρου, άπ’ όπου διάβαιναν για την Κέρκυρα από του 15ου αιώνα όλα τα εμπορεύματα και εν γένει τα προϊόντα της Ηπείρου, Θεσσαλίας, Μακεδονίας, ως και της Βλαχίας ακόμη και απ’ εκεί για τη Βενετία με τα καράβια πού περνούσαν ταχτικά.
Η Μπαστιά, βρίσκονταν κοντά στην ακρογιαλιά και γύρω από τον σημερινόν Όρμο όπως μας φανερώνει το ξενικό τοπωνύμιο της, πού σώζεται ακόμη στα στόματα του λαού, αά γκαλντερίμια (=λιθόστρωτοι δρόμοι) και εν γένει τα λείψανα της αρχαίας ταυτης Ηπειρωτικής Πολιτείας. Φαίνεται ότι λόγοι ασφαλείας υποχρέωσαν τους Σαγιαδιανούς να σκαρφαλώσουν εκεί πάνω πού είναι χτισμένο σήμερα το χωριό τους. Πολλές φορές ή ζωηρή Εμπορική κίνηση της Σαγιάδας κόβονταν απότομα από τις ληστείες πού γίνονταν συχνά, στη «στράτα Κουτσή», όπως πληροφορούμεθα από τη σχετική εμπορική αλληλογραφία και τα εμπορεύματα πήγαιναν από το Δέλβινο. Επαναλαμβάνονταν όμως πάλι γρήγορα, γιατί τα Καρβάνια προτιμούσαν πάντοτε τη Σαγιάδα πού ήταν 6 ώρες κοντήτερα από τους Άγιους Σαράντα, οι οποίοι άπείχον από τα Γιάννενα 21 ώρες, ενώ η Σαγιάδα μόλις 15.
Από του 1716 ή Σαγιάδα, χάρις στη γνωστή εκστρατεία του Καραμουσταφά πασά εναντίον της Κέρκυρας απέχτησε και σπουδαίαν δια την εποχήν της συγκοινωνίαν. Συνδέθηκε απ’ ευθείας με τη Λάρισσα με δρόμον πλάτους 60 ποδών (17 μέτρων). Επίσης και με τα Γιάννενα. Τα ίχνη των δρόμων τούτων διακρίνονται μέχρι σήμερα (βλέπε Σκάλα Ζωργιάνου, Σκάλα Κεραμίτσης, Στράτα Κούτσι, γκαλντερίμια πλησίον γέφυρας Σίμου κλπ.).
Προξενεία. Για τη διευκόλυνση του Εμπορίου, από το τελευταίο τέταρτο του 17ου αιώνα (1675), εδώ είχαν την έδρα τους και Προξενικοί πράκτορες της Αγγλίας, Γαλλίας και Ολλανδίας, καθώς και ένας ανεπίσημος της Ενετίας 6 ο Γιαννιώτης Τριαντάφυλλος Μπαλαούρας. Ούτος ανεγνωρίσθη επίσημος υποπρόξενος την 1ην Φεβρουαρίου 1702, εκδοθέντος του διορισμού του παρά του εν Δυρραχίω Ενετού Προξένου Γεωργίου Κουμάνου. Το Γαλλικόν Προξενείον της Σαγιάδας διετηρήθη και μετά το 1706, οπότε μετεφέρθη ή έδρα του στην Άρτα (βλ. Ήπ. Χρον. ΙΑ, σελ. 291).
Ενετοκρατία. Η Ενετοκρατία, πού έφθανε μέχρι το Κοκκινολιθάρι βάστηξε στη Σαγιάδα από τα 1402 πού οι Κερκυραίοι κατέλαβαν το Κάστρο της από τον Σέρβαρβανιτόβλαχον Ζογκόην Βαρδάραν για λογαριασμό των Ενετών κυρίων των μέχρι του 1537, πού ο Σουλεϊμάν ο Μεγαλοπρεπής, πού ήρθε αυτοπροσώπως στην Ήπειρο, εκυνήγησε τους Ενετούς από τα περισσότερα Κάστρα της Ηπειρωτικής παραλίας και υπήγαγεν αυτήν υπό την διοίκησιν του Πασά του Δελβίνου (βλ. Πραγματείαν Τοπογραφικήν κλπ. Π. Κουγιτέα, σελ. 209).
Ας ιδούμε τώρα και τί γράφουν για τη Σαγιάδα oι διάφοροι περιηγηταί, πού πέρασαν απ’ εδώ.
Ο Τούρκος περιηγητής Εβλιγιά Τσελεπή πού πέρασε απ’ εδώ στα 1670 γράφει:
Ύστερα από πορεία μισής ώρας (από τη Λιόψη) φτάσαμε στο παγκόσμιου φήμης λιμάνι της Σαγιάδος, πού είναι γνωστό στους Ρωμαίους Άραβες, Πέρσες και Φράγκους. Αγορά και λουτρά και τζαμιά δεν έχει το λιμάνι αυτό, παρά μονάχα μερικά χάνια για τους εμπόρους και περιηγητάς και μεγάλες αποθήκες στην παραλία για τα εμπορεύματα, χρησιμοποιούνται δε για το σκοπό αυτό και τα σπίτια του χωριού της Σαγιάδας. Για τον εκτελωνισμό των εμπορευμάτων υπάρχει αντιπρόσωπος του Σουλτάνου καθώς και αντιπρόσωπος του Σουλτάνου καθώς και πρόξενος της Βενετίας. Το λιμάνι της Σαγιάδας είναι μεγάλης αξίας από την άποψη εισαγωγής και εξαγωγής εμπορευμάτων και είναι το λιμάνι των Γιαννίνων ,των Τρικάλων, της Λάρισσας, της Θεσσαλονίκης, των Σερρών και πολλών άλλων πόλεων και φρουρίων. Οι δρόμοι του όμως είναι στενοί και δύσβατοι, αμάξια δεν υπάρχουν καθόλου και μονάχα αγωγιάτες με φορτηγά ζώα πηγαινοέρχονται ως την Αδριανούπολι και τη Σόφια».
Από τον Γαλλικόν οδηγόν της Ελλάδος του 1891 πληροφορούμεθα για τη Σαγιάδα τα εξής :
«Σαγιάδα ένθα διαβιβάζεται τις, προερχόμενος εκ Κερκύρας είναι μόνον μία Σκάλα με σταθμόν Σουβαρίδων (Χωροφυλακής) μίαν οικίαν τελωνειακών υπαλλήλων και ένα μαγαζί. Μόνον εις τον Σταθμόν της Χωροφυλακής ημπορεί τις να διανυκτερεύση και πρέπει να φροντίση να φέρη τρόφιμα. Η Σαγιάδα πιθανώς είναι η αρχαία Μαιάνδρεια. Το όνομα τούτο αναφέρεται υπό του Πλινίου μετααξύ Χιμαίρας η οποία διέσωσε το όνομα της (Χειμάρρα) και Κεστρίας την οποίαν θ’ απαντήσωμεν εις Φιλιάτες. Είναι πιθανόν ότι είναι το ίδιον όνομα το οπο’οον πρέπει να αναγνώσωμεν επί του πίνακος του Πέτιγκερ. Η αναλογία των αποστάσεων του σημείου τούτου προς τον λιμένα Γλυκύν και προς το Βουθρωτόν συντελεί εις το να συμπίπτη τούτο εις την όχθην του Θυάμιδος (Καλαμά). Οι Ασιάται θεμελιωταί της πόλεως ανεγνώρισαν εις τους πολυάριθμους ελιγμούς του Θυάμιδος νέον Μαίανδρον, καθώς ο αυτός ποταμός αντικαθιστά τον Σιμόεντα εις τους οφθαλμούς των Τρώων του Ιλίου και της Κεστρίας. Η Σαγιάδα ήτο άλλοτε φρούριον κυριεύθεν και καταστραφέν παρά των Βενετών τω 1402. Δεν ευρίσκονται ίχνη του.
ΒΑΣ. Γ. ΜΠΑΡΑΣ
ΝΕΑ των ΦΙΛΙΑΤΩΝ 