ΝΕΑ των ΦΙΛΙΑΤΩΝ

2.4   Κινήματα, εξισλαμισμοί και Εκκλησία

    Πολλά τα κινήματα, στην διάρκεια των 483 χρόνων οθωμανικής κυριαρχίας. Οι ντόπιοι, άλλοτε υποκινούμενοι από Φράγκους, άλλοτε από Ρώσους και Έλληνες,  έκαναν τους αγώνες τους. Ακόμη και αυτοί που άλλαξαν πίστη κι έγιναν μπέηδες και αγάδες ήταν απειθείς στην οθωμανική διοίκηση- ιδιαίτερα τους δυο τελευταίους αιώνες πριν την απελευθέρωση.

   *Το 1611 πραγματοποιήθηκε εξέγερση των χωρικών της περιοχής Παραμυθιάς, με πρωταγωνιστή τον νιερωμέο Διονύσιο τον Φιλόσοφο. Ο Διονύσιος μπήκε με 1.000 χωρικούς στα Γιάννενα, αιφνιδίασαν τη φρουρά και έγιναν κύριοι της πόλης. Στην πρώτη αντεπίθεση της φρουράς όμως συνέλαβαν τον Διονύσιο, ο οποίος είχε τραγικό τέλος. Τραγικές ήταν και οι επιπτώσεις από την επανάσταση, διωγμοί, βιασμοί, βίαιοι εξισλαμισμοί σε όλη των Ήπειρο. Οι μουσουλμάνοι έως τότε ήταν ελάχιστοι και ανέθεταν την φύλαξη των περιοχών και σε χριστιανούς- γράφει ο Π. Αραβαντινός.

   *Το 1635 η συμμετοχή χριστιανών σπαχήδων στο πλευρό του οθωμανικού στρατού εναντίον των Περσών και η δυναμική τους τρόμαξε τους Τούρκους και υποχρέωσαν τους σπαχήδες να αλλαξοπιστήσουν, για να κρατήσουν τα προνόμια τους.

   *Το 1732 γράφει ο Αραβαντινός, «οι Ενετοί υποστηρίζουν τις αυτονομιστικές διαθέσεις των Τσάμηδων, Φυλιατινών και ξεσήκωσαν τους Σουλιώτες, με τους οποίους συμμάχησαν οι μπέηδες της Θεσπρωτίας, οι οποίοι αμφισβητούσαν τακτικά την εξουσία των πασάδων των Ιωαννίνων. Οι Τούρκοι κατέπνιξαν την επανάσταση. Οι Σουλιώτες κατέφυγαν στα βουνά τους και πολλοί αγάδες στην εξορία. Το Μαργαρίτι κατεδαφίστηκε και όλος ο τόπος υπέστη μεγάλους διωγμούς. Πολλοί δεν άντεξαν και εξισλαμίστηκαν. Τα χωριά που εξισλαμιστήκαν αυτή την περίοδο είναι: από την επαρχία Δελβίνου Ζουλιάται, Προγονάται, Γκολέμι, Πιτσάρι, Παντελεήμων, Αβαρίτσα και τελευταία το Κούτσι κλπ. Από την επαρχία Παραμυθιάς τα χωριά: Δραγωμή, Νικολίτσι, Γκρίκα, Νεοχώρι, Μινίνα, Πετροβίτσα. Από την επαρχία Φιλιατών οι Μαρκάται, Νινάται, Γιάννιαρη, Βέρβα, Πηγαδούλια, Κόντσικα. Και από την επαρχία Μαργαριτίου : Βραχωνάς, Αρπίτσα, Βόλια, Πλαταργιά, Βράστοβον, Σαλίτσα, Γράββα, Βάρφανη, Κορύτιανη, Γρούπα, Κούτσι, Κουσοβίτσα και άλλα».

  *Το 1770 με την εμφάνιση του Ορλόφ και του ρωσικού στόλου στην περιοχή ξεσηκώθηκαν πρώτοι οι Σουλιώτες. Ο λευκαδίτης Λουδοβίκος ή Λουϊτζι Σωτήρης- εκπρόσωπος του Ορλόφ στην Ήπειρο, είχε μυήσει 2000 Έλληνες που δήλωναν έτοιμοι να ξεσηκωθούν. Την 10^η Φεβρουαρίου οι Σταμάτης Κονταξής, Σουβλιασιώτης, και Κίτσο Τούσης από το Κρικοχώρι με γράμμα του ορκίζονται ότι είναι έτοιμοι κι έχουν 1000 κατοίκους των χωριών Καστρίτσα, Πέστανη, Κοσιοβίτσα, Σιδεριά, Φοινίκι, Φανερωμένη, Γιρομέρι, Πλεσιβίτσα, Σαϊάδα, Τσεφλίκι, Γούμανη, Νέστα. Αυτή την περίοδο 1760- 1790 δρα και ο τσαμαντιώτης αντάρτης Γεώργιος Μουστάκας.

   *Το 1840 οι Τσάμηδες, παρακινούμενοι από τους Δυτικούς και τον Μουσταφά πασά της Σκόδρας, ξεσηκώνονται πάλι κατά του Σουλτάνου. Γράφει ο παπά Γιώτης σε ¨Ενθύμησι¨ στο Πεντηκοστάρι της εκκλησιάς του στο Τσαγκάρι: «πάλιν ήλθεν ο Ιμιν πασάς εις Ιωάννινα και έστειλε τρεις κολώνες με ασκέρι μία στην Παραμυθιά μια Μαργαρίτι και μια Φιλιάτες και θα πάγει να βαρέσει το Εγγλέζο».

Και τότε η Πύλη δεν είχε καλές σχέσεις με τους Τσάμηδες. Οι παραμυθιώτες αγάδες Προνιάτες, Τσαπαραίοι κλπ εξορίστηκαν στη Σόφια.    *Το 1847 εκδηλώθηκε επανάσταση των Γκιολέκα και Τσέλιο Πίτσαρη μαζί με Τσάμηδες, αλλά έπαθαν χαλασμό από τα σουλτανικά στρατεύματα. Το 1847 τόσκηδες, μπέηδες και αγάδες του Δελβίνου, Μαλακάσας και Αυλώνας, ζητούν να γίνουν Ελληνικό και ξεσηκώνονται με αρχηγό τον Γκιολέκα. Μαζί τους κι ο Σουλεϊμάν Μπέη Ντίνος από Φιλιάτες. Η Πύλη έσβησε το αντάρτικο και στο Φιλιάτι συνελήφθησαν και εξορίστηκαν οι Αλτζέτ και Αχμέτ Ντίνο.