ΝΕΑ των ΦΙΛΙΑΤΩΝ

Φιλιάτες και Φιλιάτι

   Το Φιλιάτι (Filyat), ως όνομα και χωριό πρωτοεμφανίζεται στην ιστορία στην απογραφή του 1551. Ένα ακόμη ιδιαίτερο στοιχείο αυτής της απογραφής είναι η απογραφή επτά (7) μουσουλμανικών οικογενειών (όλες κι όλες σ’ όλα τα χωριά)- από τις οποίες οι 4 διέμεναν στο Φιλιάτι, 2 στο Gramos, 1 στο Mengulat. Το στοιχείο αυτό, σε συνάρτηση με το ότι το Φιλιάτι τότε ήταν ένα μικρό χωριό και είχε αναλογικά τους περισσότερους μουσουλμάνους, δείχνει πως οι Φιλιατιώτες του καιρού πρωτοπόρησαν στην αλλαξοπιστία- κάτι που μάλλον εκτίμησαν οι κατακτητές, όπως δείχνει το γεγονός ότι οι Φιλιατιώτες έγιναν άρχοντες της περιοχής.  Χάρη σε αυτούς άλλαξε και η ροή της ιστορίας των Φιλιατών- του μικρού χωριού των 22 οικογενειών το 1551, το οποίο σε λίγα χρόνια έγινε πρωτεύουσα μιας περιοχής με περισσότερα από 60 χωριά

    Αυτοί στήριξαν και τις υποδομές, όπως ήταν ο σημαντικός δρόμος Σαγιάδα- Γιάννενα. Έως το 1700 ο δρόμος παρέκαμπτε το Φιλιάτι, το 1716 όμως τον πέρασαν από μέσα- ωθώντας το να γίνει διοικητικό και οικονομικό κέντρο της περιοχής.

   Ο δρόμος ξεκινούσε από το λιμάνι της Σαγιάδας, προχωρούσε προς τη Γκούμανη και συνέχιζε, στον κάμπο Ελαίας- δίπλα στον φιλιατιώτικο χείμαρρο- και διακλαδίζονταν. Ένας δρόμος οδηγούσε στην Παραμυθιά και την Ηγουμενίτσα και ο βασικός δρόμοςσυνέχιζε στα ριζά των λόφων των Φιλιατών, άφηνε τη Μιχάλιαρη, έμπαινε στον φοινικιώτικο κάμπο και συνέχιζε, μέσω σκάλας Κεραμίτσας, προς τα Γιάννενα κλπ.  

  Την 1^η Μαρτίου 1716 απεσταλμένος του Σουλτάνου έφτασε στα Γιάννενα με φιρμάνι που υποχρέωνε τους κατοίκους να ανοίξουν δρόμο από Λάρισα ως Σαγιάδα με 60 πόδια πλάτος, να φτιάξουν γεφύρια, καλντερίμια και άλλες υποδομές  ώστε  να περάσει ο στρατός τους για να επιτεθεί στην Κέρκυρα. Τότε η χάραξη του δρόμου άλλαξε και περνούσε από  το Φιλιάτι.

   Η νέα χάραξη, που  δεν ήταν καλύτερη από την προηγούμενη, έγινε για να εξυπηρετήσει τα συμφέροντα των νέων αρχόντων του τόπου- των εξισλαμισμένων Φιλιαταίων. Είναι γεγονός πως το Φιλιάτι έγινε κόμβος,  αναπτύχθηκε και εξελίχτηκε  σε διοικητικό και οικονομικό κέντρο μιας περιοχής 60 χωριών.  Βέβαια, την ανάπτυξη βοήθησε και το ότι δε υπήρχε στην περιοχή άλλο εμπορικό και διοικητικό κέντρο.

   Στο νέο κόμβο, στο Φιλιάτι, ήρθε κόσμος, άνοιξαν δουλειές, έκτισαν σπίτια, άνοιξαν μαγαζιά, φούρνους, μανάβικα, χασάπικα, ταβέρνες, χάνια, εργαστήρια, σιδεράδικα, ξυλουργεία, ραφτάδικα, τσαγκάρικα, πεταλωτήρια και σαμαράδικα.

  Οι πρώτοι που μετοίκησαν ήταν από την Πλεσίβιτσα, τον Τσαμαντά, την Κεραμίτσα,  και τα εξαφανισμένα χωριά Αγορά και Τσιπλοχώρι- πιθανόν τα μέχρι τότε εμπορικά κέντρα της περιοχής. Αργότερα  ήρθαν από τα βλαχοχώρια Συρράκο και Καλαρρύτες πολλοί τεχνήτες και επαγγελματίες  που δημιούργησαν δική τους παροικία, τον Βλαχομαχαλά (υπάρχουν και σήμερα απόγονοί τους: Γούλας, Στρουγγάρης, Κώτσιας, Μέλλιος, Μπεϊκούσης, Δογορίτης, Λούμπας κλπ). Μέχρι τον Β΄ παγκόσμιο πόλεμο υπήρχε και εβραϊκή παροικία- ένδειξη της αξίας του νέου κόμβου.

   Ο δρόμος, που βοήθησε στην ανάδειξη των Φιλιατών κι η αξία του δηλώνεται και στα τραγούδια των παλιών κατοίκων (…μέσ’ τη μέση στο Φιλιάτι πέρασα, στη Σαγιάδα για αλάτι πήγα…). Το αλάτι, τότε,  χαρακτηριζόταν ως λευκός χρυσός