Φιλιάτες, Ιστορικά & Λαογραφικά στοιχεία 8
1.5. Βυζαντινά ερείπια στο Δήμο Φιλιατών
Μιχάλιαρη: Τα ερείπιά της Μιχάλιαρης βρίσκονται στις νότιες απολήξεις του λόφου στον οποίο είναι κτισμένη η πόλη των Φιλιατών. Είναι ορατά και αρχίζουν από τον ανατολικό περίβολο του εργοστασίου (πρώην Κλωστήρια), συνεχίζουν παράλληλα με τα απομεινάρια του παλιού καλντεριμιού έως τον κάμπο της Ελαίας. Η πλαγιά όπου η Μιχάλιαρη είναι γεμάτη βάραθρα και σπηλιές που, πολύ πιθανόν, κατοικήθηκαν από τα προϊστορικά χρόνια. Οι σπηλιές εδώ και πολλά χρόνια τώρα εξυπηρετούν τις ανάγκες των κτηνοτρόφων, για σταβλισμό των ζώων τους.
Επίσημα αρχαιολογικά στοιχεία για την Μιχάλιαρη δεν φαίνεται να υπάρχουν. Αναφέρεται στα κατάστιχα των Οθωμανών το 1431 κατοικούνταν από 38 οικογένειες.
Ο Πουκεβίλ γράφει ότι το χωριό αφανίσθηκε από τον λοιμό του 1814-16.
Την δεκαετία του ‘90 είχαμε επισκεφθεί την περιοχή, με τον Μιχάλη Πασιάκο και την προϊσταμένη Βυζαντινών Αρχαιοτήτων Ηπείρου κ. Νίκη Βασιλικού- η οποία μας είχε πει, από ό,τι θυμάμαι, «τα επιφανειακά φαινόμενα δείχνουν ότι η περιοχή εμπίπτει στην αρμοδιότητα της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας και όχι της Βυζαντινής».
Ο δρόμος -με το ελάχιστα σωζόμενο καλντερίμι- προχωρά στον κάμπο Ελαίας (Καλπακίου) και είναι τμήμα του δρόμου που ένωνε τη Σαγιάδα με τα Γιάννενα, Παραμυθιά κλπ. Στον κάμπο Ελαίας, υπάρχει και η πανέμορφη τοξωτή γέφυρα η οποία- όπως αναφέρει ο Ι. Λαμπρίδης στα ¨Ηπειρωτικά Αγαθοεργήματα¨- κτίστηκε στις αρχές του 19ου αιώνα από τον Σιδερίτη Νικόλαο Μπινάκα αποκατασταθέντα στη Φανερωμένη, ο οποίος δαπάνησε 30.000 γρόσια κι έκτισε τρεις γέφυρες. Μια μεταξύ Φοινικίου-Σίδερης, άλλη μεταξύ Φιλιατών – Σίδερης στο Καλπάκι (Ελαία) και η τρίτη, μεταξύ Πλησίβιτσας-Γηρομερίου-Φανερωμένης- σήμερα υπάρχει μόνο η βάση.
Σπάρταρος και Σπάταρη: Από τρία σφραγίσματα που εμφανίστηκαν πρόσφατα σε πλειστηριασμό στις ΗΠΑ, χρονολογούνται το 950 έως 1020μΧ και προέρχονται από το Τρικόρυφο (Σπάταρη), μάθαμε για πρώτη φορά πως εκεί υπήρχε αξιόλογη βυζαντινή θέση. Αυτά συμπεραίνονται από τα σφραγίσματα τα οποία επάνω γράφουν: ΓΕΟΡΓΗΟ/CΠΑΘΑΡΟΚΑΔ/SΤΡΟΥΜΑΡC/CΠΑΡΤΑΡΟΥ. Ο Γεώργιος είχε τον βυζαντινό τίτλο Σπαθαροκανδιδάτος και Τουρμάρχης Σπάρταρου. (ΣΠΑΘΑΡΟΚΑ(Ν)Δ(ΙΔΑΤΟΣ)ΤΡΟΥΜΑΡC/SPARTAR/ΡΟV)
«Ο σπανθαροκανδηδάτος Γεώργιος, τουρμάρχης (δηλ. με δύναμη χιλίων ανδρών), είχε βάση τη Σπάταρη (σημερινό Τρικόρυφο). Μάλιστα συνοδεύονταν από ναυτική δύναμη Μαδραϊτών (αραβόφωνων χριστιανών) οι οποίοι ναυλοχούσαν (ίσως) στο λιμάνι της Σαγιάδας- η οποία πήρε από αυτούς το αραβικό όνομά της: Σαγιάδα= ψαρότοπος- αναφέρει ο Μ. Πασιάκος ο οποίος έφερε στο φώς αυτά τα στοιχεία.»
Αυτή η εξέλιξη μας θυμίζει τις προσπάθειες για τα αρχαία της Σπάταρης που έκανε ο αείμνηστος δήμαρχος Φιλιατών Χρυσόστομος Ζούλας- προς την αρχαιολογική υπηρεσία- από την οποία δεν υπάρχει ουδεμία αναφορά με κάποια στοιχεία!
Ζαβαλιάτι: Έχει μείνει μόνο το όνομα της τοποθεσία, μιας περιοχής 4 χιλιόμετρα δυτικά των Φιλιατών, εκεί που τελειώνει ο ελαιώνας της Βάναρη. Η παράδοση λέει πως ήταν οικισμός ο οποίος καταστράφηκε από τον λοιμό του 1814 -6.
Καλιάς και Κασνέτσι ονομάζεται το κάστρο στην κορυφή του απότομου κωνικού λόφου στον δρόμος Φιλιατών- Σαγιάδας, στη διασταύρωση Κώτσικας. Το κάστρο μοιάζει με μεσαιωνικό, έχει επτά πύργους και από ό,τι φαίνεται μόνο ένα κτίσμα υπήρχε- καθώς και μια δεξαμενή νερού. Συμπερασματικά ήταν ένα οχυρό που έλεγχε το δρόμου προς το Δέλβινο και το λιμάνι των Αγίων Σαράντα Έλεγχε βέβαια και τον παρακείμενο κάμπο Μύλων (Σκέφαρης).
Το όνομα καζνέτσι ή καζνέση στα αλβανικά σημαίνει θησαυρός και είναι διαδεδομένο ως επώνυμο στη Χειμάρα.
Ιερά μονή Γηρομερίου Ιδρύθηκε από τον Όσιο Νείλο, την σημαντικότερη ασκητική φυσιογνωμία του θεσπρωτικού χώρου. Ο Νείλος, μέλος της βασιλικής οικογενείας Λάσκαρη, γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη το 1228μ.Χ. και από νωρίς εντάχτηκε στον ασκητισμό. Διώχθηκε από την Πόλη το 1270μ.Χ. επειδή ήταν αντίθετος στην ένωση της Λυών- μετά από 3 χρόνια επέστρεψε δικαιωμένος. Ξανάφυγε από την Πόλη και μετά από μεγάλη περιπλάνηση στους Άγιους Τόπους βρέθηκε ερημίτης στον Ωρυκό ή Ιεριχώ της Αλβανίας. Κάποιοι Θεσπρωτοί τον προσκάλεσαν και συνέχισε να ασκητεύει σε σπηλιά στο ¨τσιμπλοχώρι¨ βόρεια από το Γηρομέρι- σπηλιά που την είπαν ¨Ασκηταριό¨ ή ¨Ροδάνι¨.
Σύντομα κέρδισε τον σεβασμό και την εκτίμηση των πιστών και δημιούργησε κοινότητα ασκητών. Μια παράδοση λέει ότι κατά καιρούς ο Όσιος έβλεπε τις νύχτες στο απέναντι βουνό το Φαρμακοβούνι, κάποια θεϊκή λάμψη, σαν φωτιά. Αυτό οδήγησε στην ανακάλυψη της Ιερής Εικόνας της Παναγίας, που την έλεγαν και ¨σαρακοφαγωμένη¨. Η εύρεση της εικόνας έγινε αφορμή να ξεκινήσουν οι ιδέες για κτίσιμο μονής. Μετά από κόπους και θυσίες και με τη βοήθεια των ηγεμόνων του Δεσποτάτου της Ηπείρου και τοπικών αρχόντων, όπως του Ιωάννη Αψαρά (Οψαρά), Αρίσταρχου Καπανδρίτη κλπ. Οι Αψαράδες που αναφέρονται ως δωρητές της μονής, είχαν κτήματα και στο Γηρομέρι- στην περιοχή ¨Αψαρά¨, βόρεια της Φανερωμένης.
Το Μοναστήρι αναδείχτηκε ὡς ένα απ τα σπουδαιότερα μοναστικά κέντρα της Ηπείρου. Ο Όσιος Νείλος πέθανε σε ηλικία 106 ετών, αφήνοντας ιδιόχειρη διαθήκη με την οποία όρισε διάδοχό του, κανόνισε τα της ταφής του και έθεσε ιερή παρακαταθήκη τον κανονισμό για τη λειτουργία της Μονής. Κοιμήθηκε τη νύχτα της 1ης Ιανουαρίου του 1334. Η μνήμη του εορτάζεται πανηγυρικά την 2η Ιανουαρίου.
Παλιοβενετιά:Αχαρτογράφητος οικισμός πιθανόν νότια του Σμέρτου, εκεί όπου βγαίνει ο χείμαρος της Σκέφαρης στον κάμπο Σαγιάδας. Υπάρχει αναφορά καταστροφής του από αλβανικές επιδρομές.
ΝΕΑ των ΦΙΛΙΑΤΩΝ 