ΝΕΑ των ΦΙΛΙΑΤΩΝ

1.6  Η βυζαντινή περίοδος στο τέλος της

   Η ιστορία των βυζαντινών χρόνων ¨γράφτηκε¨ από τους ισχυρούς Βυζαντινούς κεφαλάδες- κάτοχους των τιμαρίων στα οποία ήταν μοιρασμένη η ύπαιθρος χώρα. Η κατάρρευση του βυζαντινού κράτους ξεκίνησε τον 13^ο μ.χ. αιώνα, με βασική αιτία τη διαφθορά και τη μη προσαρμογή σε σύγχρονες μορφές οικονομίας και διοίκησης.

  Τον Απρίλη του 1204 οι Σταυροφόροι των Ερρίκου Δάνδολου, Βονιφάτιου και Βαλδουίνου άλωσαν την Κωνσταντινούπολη και μοιράστηκαν τα εδάφη της. Αυτή η κατάκτηση στάθηκε αφορμή να δημιουργηθούν το Δεσποτάτο της Ηπείρου και  η Αυτοκρατορία της Τραπεζούντας. Οι Λατίνοι μετά από 57 χρόνια διώχθηκαν αλλά η Πόλη και η Αυτοκρατορία κατέρρεαν.  

Το Δεσποτάτο της Ηπείρου

   Ιδρύθηκε το 1204μ.Χ. από το βυζαντινό πρίγκιπα Μιχαήλ Άγγελο Κομνηνό, με αρχική πρωτεύουσα την Άρτα, αργότερα τα Γιάννενα. Η κυριαρχία του εξαπλώθηκε κάποιες περιόδους, από τη Ναύπακτο μέχρι το Μπεράτι και από την Κέρκυρα μέχρι τη Θεσσαλία και τη Θεσσαλονίκη. Η περιοχή μας ενσωματώθηκε στο Δεσποτάτο και μνημονεύεται ως θέμα Βαγενετίας. Ο διοικητής του θέματος τιτλοφορείται δούκας και περιελάμβανε αρκετές ¨αρχοντίες¨.

Δεσπότες που κυβέρνησαν το δεσποτάτο υπήρξαν: Οι βυζαντινοί: Μιχαήλ Α΄ Κομνηνός, δούκας (1204–1214, Θεόδωρος Κομνηνός, δούκας  (1214–1230), Μιχαήλ Β΄ Κομνηνός , δούκας  (1230–1271), Νικηφόρος Α΄ Κομνηνός, δούκας (1271–1296),Θωμάς Α’ Κομνηνός, δούκας  (1296–1318) οι γαμπροί των βυζαντινών: Νικόλαος Ορσίνι (1318–1323), Ιωάννης Ορσίνι (1323–1335), Νικηφόρος Β΄ Ορσίνι ( 1335–1337), (1356–1359).

   Οι ξένοι Δεσπότες ήταν οι Σέρβοι: Συμεών-Ούρεσης Νεμάνιτς (1359–1366), αυτοκράτορας (τσάρος) Σέρβων και Ελλήνων, Θωμάς Β΄ Πρελούμπος (1366–1384), Δεσπότης, Μαρία Νεμάνιτς (1384–1385) και οι Ιταλοί: Ησαύ Μπουοντελμόντι (1385-1411), Γεώργιος Μπουοντελμόντι (1411), Κάρολος Α΄ Τόκκος (1411-1429), Κάρολος Β΄ Τόκκος (1429-1448), Λεονάρδος Τόκκος (1448-1479). Οι τελευταίοι Δεσπότες κράταγαν τον τίτλο έχοντας μια πόλη η ένα κάστρο- χάρη στους τούρκους.

   Μετά την κατάληψη της Πόλης από τους σταυροφόρους, πολλοί βυζαντινοί κεφαλάδες (τιμαριούχοι) την εγκαταλείπουν κι εγκαθίστανται στην Ήπειρο. Γνωστές οικογένειες είναι οι Τσαμαντούροι που έδωσαν και το όνομα στο χωριό Τσαμαντάς, ο Ευστάθιος Καμύτζης, στο χωριό Καμύτζιανη- γράφει ο Νικόλαος Νίτσος. Στους διωγμένους ανήκε και ο όσιος Νείλος ιδρυτής της Ι.Μ. Γηρομερίου.

Το 1292μ.Χ. ο βυζαντινός αυτοκράτορας Ανδρόνικος Β΄ Παλαιολόγος, επέδραμε και λεηλάτησε μέρη της Βαγενετίας- αναφέρει το Χρονικό του Μορέως- με πρωτοστράτορα τον Συριγιάννη ή Ζοριάνο- ίσως αυτός έδωσε το όνομα στη Σκάλα.

*Είναι η τελευταία περίοδος της ζωής του Δεσποτάτου- το 1337 το κατέλαβε ο αυτοκράτορας του Βυζαντίου Ανδρόνικος Γ΄ Παλαιολόγος, αλλά το 1349 βρίσκεται πάλι στην κυριαρχία του Στέφανου Δουσάν- Τσάρου των Σέρβων. Τα επόμενα χρόνια το καταλαμβάνουν Αλβανοί φύλαρχοι υπό την κυριαρχία του ηγεμόνα Ιωάννη Σπάθα. Το δε 1367 υποτάχθηκε στο Σέρβο ηγεμόνα των Ιωαννίνων Θωμά Πρελιούμποβιτς.

   Μόνιμος βραχνάς αυτή την περίοδο, οι επιδρομές αλβανικών φύλων, οι οποίες με το σπαθί και με τη βία γίνονται κύριοι ολόκληρων περιοχών- φέουδων. Ονόματα που έχουν μείνει σε χωριά μας (Λιόψη, Σκέφαρη κλπ) μαρτυρούν το πέρασμά τους κι από εδώ. Κάποιοι από αυτούς αλλαξοπίστησαν νωρίς- για να εκμεταλλευτούν την νέα τάξη πραγμάτων- τον ισαήμ από το Λεσκοβίκι αναφέρουν ως πρώτο αλλαξοπιστήσαν.

   Οι επιδρομές ανάγκασαν πολλούς άρχοντες να εγκαταλείψουν τον τόπο και να καταφύγουν στα κάστρα των Ιωαννίνων και αλλού. Μετά από τους άρχοντες, άρχισε να φεύγει και ο απλός κόσμος- αναζητώντας ασφάλεια και προστασία. Πολλοί πήγαν στην Κέρκυρα και απετέλεσαν ιδιαίτερη τάξη δουλοπαροίκων- τους βαγενίτες. Έγγραφο του 1373 αναγράφει 20 ονόματα βυζαντινών οικογενειών- (Ιω.Ρωμανού, Δημόσια κερκυραϊκή πράξις, περί αποδόσεως εθελοδούλων εκ Βαγενετίας, Εν Κερκύρα 1882,σ. 13-14). Θυμάμαι στο Μαντούκι έναν γηραιό κουρέα με το επώνυμο Γηρομεριάτης: ¨οι δικοί μου ήρθαν πριν αιώνες από απέναντι¨- απάντησε στο εύλογο ερώτημα μου.

   *Ο μεσαιωνολόγος Κάρολος Χοπφ μιλάει για αθίγγανους περιπλανόμενους στη  Βαγενετία (το 1370) και ο Δαλέζιος γράφει πως ένα μέρος των αθίγγανων πήρε άδεια και εγκαταστάθηκε στην Κέρκυρα. Επηρεασμένος από αυτά ο Μητροπολίτης Παραμυθίας Αθηναγόρας, έγραψε στην εφημερίδα ¨ΘΕΣΠΡΩΤΙΑ¨ το 1934 ευφάνταστες κι ανιστόρητες εκδοχές πως «κάποιοι από αυτούς έχτισαν το Φιλιάτι- το οποίο βέβαια ανακαλεί μετά από κάποια χρόνια». Επήρεασμένος από τον Αθηναγόρα γράφει περίπου τά ίδια και ο Βασίλειος Μπαράς σε δημοσίευμα του για την ιστορία των Φιλιατών. Ίσως αυτός ο κόσμος που αναφέρει ο Χόπφ και τα κερκυραϊκά έγγραφα να ήταν αραβώφωνοι Μαρδαϊτες του βυζαντινού Σπάρταρου- είναι κάτι που θέλει διευρεύνηση. Είναι γεγονός πως αθίγγανοι ιδρυτές- πόλης δεν έχει καταγραφεί.

   *Το κλίμα ανασφάλειας από τις επιδρομές του 14 και 15 αιώνα η δυσβάστακτη φορολογία και η ανικανότητα των Δεσποτών και Αυτοκρατόρων να διαχειριστούν την κατάσταση, έφεραν τους οθωμανούς. Αρχικά τους καλούσαν οι ντόπιοι ηγεμόνες για να λύσουν τις μεταξύ τους διαφορές η να διώξουν αλβανικές φυλές που έκαναν επιδρομές. Όταν όμως οι οθωμανοί κατάλαβαν με τι έχουν να κάνουν, οργανώθηκαν στοιχειωδώς και κυριάρχησαν. Πάντως και τον 15^ο αιώνα υπάρχει ο τίτλος του «σεβαστοκράτορος της Βαγενετίας», η δε ονομασία Βαγενετία διατηρήθηκε και τα πρώτα χρόνια της οθωμανικης κατάκτησης- όπως φαίνεται στα φορολογικά κατάστιχα του 1431 και 1490.