ΝΕΑ των ΦΙΛΙΑΤΩΝ

«Τα παιδιά του Στάλιν»,  Όουεν Μάθιους (Εκδόσεις

Μοντέρνοι Καιροί, 2010) – «Ευχαριστούμε, σύντροφε Στάλιν, για τα ευτυχισμένα παιδικά μας χρόνια», προπαγανδιστική αφίσα της σταλινικής προσωπολατρείας (1936)

Γιώργος Μαστορίδης

Στο μυθιστόρημα «Τα παιδιά του Στάλιν» οσυγγραφέας Όουεν Μάθιους (OwenMatthews), Βρετανός δημοσιογράφος, απόφοιτος του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης (τμήμα Σύγχρονης Ιστορίας), αναζητά τις ρίζες της οικογένειάς του. Ένας χοντρός φάκελος στο υπόγειο του πρώην αρχηγείου της KGB στο Κίεβο  με την επιγραφή «ΜπορίςΛβόβιτςΜπίμπικοφ», παππού από τη Ρωσίδα μητέρα του, οι κρυμμένες σ’ ένα μπαούλο ερωτικές επιστολές που αντάλλασσαν επί έξι χρόνια οι γονείς τουκαι οι παλιές οικογενειακές φωτογραφίες  τον βοήθησαν να ενώσει τις ψηφίδες της οικογενειακής ιστορίας του. 

Ανατρέχοντας σε εκείνα τα σκοτεινά χρόνια όπου έζησαν, πάλεψαν, αγάπησαν, πληγώθηκαν και κυνηγήθηκαν η Ρωσίδα μητέρα και ο Βρετανός πατέρας του,  σκιαγραφεί και το πορτρέτο της Ρωσίας, από την άνοδο του κομμουνισμού ως την σημερινή εποχή.  Ο συγγραφέας,γιος της Λουντμίλα και του Μέρβιν, συμπληρώνει το ψηφιδωτό της ιστορίας των γονέων του με την ανάλυση και περιγραφή των κοινωνικών, οικονομικών και πολιτικών συνθηκών, στις οποίες διαμορφώθηκε η πρώτη ύλη για τη συγγραφή, ο  φάκελος του παππού  τουΜπορίςΜπίμπικοφ,  πενήντα οκτώ χρόνια μετά την εκτέλεσή του ως «εχθρού του λαού» το 1937 και τα ερωτικά γράμματα των γονέων κατά την διάρκεια τουεγκλεισμού της μητέρας τουσε γκουλάγκ.

Τρεις γενιές αγάπης και πολέμου

Ο υπότιτλος του βιβλίου «Τρεις γενιές αγάπης και πολέμου» και ο χωρισμός του σε δεκατέσσερα κεφάλαια διευκολύνουν την ανάγνωση με αδιάλειπτο ζωηρό ενδιαφέρον, όπωςδηλώνει χαρακτηριστικά η  κριτικόςΑλεξάνδρα Τσόλκα:«Είχα πολύ καιρό να ενθουσιαστώ με βιβλίο, να το διαβάζω και να μη θέλω να τελειώσει, γι’ αυτό σας το προτείνω με μεγάλη επιμονή.Το αποχωρίζομαι στο τέλος, κοιτώντας για άλλη μια φορά τις φωτογραφίες. Δύο αδελφές, το 1938. Ξυρισμένα κεφάλια για τις ψείρες. Πόζα σε ορφανοτροφείο, για να δείξει το καθεστώς πόσο καλά περνούν τα παιδιά που το ίδιο ορφάνεψε. Δεν υπάρχει χαμόγελο. Η μικρή αγκαλιάζει σφιχτά μια κούκλα. Ο συγγραφέας σημειώνει – είναι άλλωστε η μάνα του – πως μετά την φωτογραφία, της την άρπαξε ο φωτογράφος. Ήταν δικό του αξεσουάρ για την πόζα. Σελίδες ιστορίας, δράματα ανθρώπων, που μόνο οι κιτρινισμένες φωτογραφίες όσο υπάρχουν φυλαγμένες, θα θυμίζουν πως κάποτε έζησαν βαρβαρότητες και υποσχέσεις ψιθυριστές ευτυχίας». Η διήγηση συμπληρώνεται και τεκμηριώνεται από Πρόλογο,  Επίλογο, Φωτογραφίες και Βιβλιογραφία.

Οι τίτλοι των κεφαλαίων είναι χαρακτηριστικοί:Η τελευταία μέρα, Όχι άντρες αλλά γίγαντες(!), Θάνατος ενός μέλους του κόμματος, Σύλληψη, Φυλακή, Πόλεμος, Μίλα, Μέρβιν, Πίνοντας με την KGB, Έρωτας, Μίλα και Μερβούσια, Σε διαφορετικούς πλανήτες, Απόδραση, Κρίση. Κάτω από τον τίτλο κάθε κεφαλαίου αναγράφεται ένα διαφωτιστικό μήνυμα. Για παράδειγμα στο κεφάλαιο με τίτλο «Σύλληψη» στη σελ. 72 αναφέρεται το σύνθημα από μια προπαγανδιστική αφίσα του 1936:«Ευχαριστούμε, σύντροφε Στάλιν, για τα ευτυχισμένα παιδικά μας χρόνια».Προφανώς, ο συγγραφέας χρησιμοποιεί την αφίσα ειρωνικά, όπως και στον τίτλο του βιβλίου, τα παιδιά είναι θύματα του Στάλιν.Στο κεφάλαιο «Απόδραση» (σελ. 285)  αναφέρεται η φράση «Μη ζείτε με ψέματα» τουΑλεξάντρ Σολτζενίτσιν.

Τα θύματα του Στάλιν τη δεκαετία του «Μεγάλου Τρόμου»

Οι κομματικές εκκαθαρίσεις  κατά την περίοδο της σταλινικής προσωπολατρείας στη Σοβιετική Ένωση κατά τη δεκαετία του ’30  είχαν εκατομμύρια θύματα. Το συγκλονιστικό αυτό βιβλίο αναφέρεται σε αυτή την περίοδο του «Μεγάλου Τρόμου» και διηγείται ιστορία αληθινή. Τα πρόσωπα, για τα οποία μιλάει, είναι βλέμματα σε φωτογραφίες στο τέλος του βιβλίου, ασπρόμαυρες, τραγικές στην άγνοια ενός μέλλοντος εντελώς προσωπικού, το οποίο οι αναγνώστες ήδη γνωρίζουμε και το έχουμε καταστήσει ιστορικό παρελθόν. 

Ο νεαρός κομισάριος ΜπορίςΜπίμπικοφ  ανερχόμενος κομματικός αξιωματούχος συνελήφθη από τη μυστική αστυνομία του Στάλιν και εκτελέστηκε για μια σειρά από εγκλήματα εναντίον της Επανάστασης. Ο Μπίμπικοφήταν ένθερμος ιδεαλιστής και πιστός κομμουνιστής, με σιδερένια πίστη και πειθαρχία. Σύντομα διακρίθηκε για την οργανωτική του ικανότητα και την αφοσίωσή του στα ιδεώδη της επανάστασης των Μπολσεβίκων και του ανατέθηκε η ευθύνη της αποπεράτωσης του Εργοστασίου Τρακτέρ του Χάρκοφ, στη σημερινή Ουκρανία – ένα κατασκευαστικό θαύμα που άφησε έκπληκτους όλους τους Δυτικούς παρατηρητές και τόνωσε υπερβολικά την λαϊκή πίστη στο «σοσιαλιστικό θαύμα».

Ο πόνος και η τρέλα αρχίζουν με την εκτέλεσή του, στην διάρκεια των σταλινικών εκκαθαρίσεων, το 1937. Η γυναίκα του Μάρφα από πρώτη κυρία της μεγαλούπολης καταλήγει έγκλειστη σε γκουλάγκ με την κατηγορία ότι δρούσε ως «εχθρός του λαού» αφήνοντας απροστάτευτες τις δύο κόρες, την δυνατή ψυχικά Λένινα και τη συναισθηματική Λουντμίλα, την μητέρα του συγγραφέα.Τα δύο κορίτσια βιώνουν πρόωρα τη σκληρή όψη της πραγματικότητας. Παγιδεύονται στη δίνη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, χωρίζονται και περιπλανιώνται στα βάθη των στεπών, για να ξανασμίξουν, έπειτα από καιρό, τυχαίασ’ ένα απομακρυσμένο ορφανοτροφείο. Η Λουντμίλα δεν χάνει το θάρρος της ούτε μια στιγμή. Ακόμα και όταν, στο απόγειο του Ψυχρού Πολέμου, βλέπει τον αγαπημένο της ΜέρβινΜάθιους να απελαύνεται έπειτα από ένα επικίνδυνο «παιχνίδι» με τα σκιάχτρα της KGB, εκείνη επιμένει, επαναλαμβάνοντας σε κάθε δύσκολη στιγμή τη φράση που τη γεμίζει δύναμη: «Δεν έχουμε το δικαίωμα να είμαστε αδύναμοι. Η ζωή θα μας συντρίψει και κανένας δεν θ’ ακούσει τις φωνές μας».

    Ο  πουτινισμός στη μετασοβιετική Ρωσία

Μετά την κατάρρευση της στυγνής γραφειοκρατίας και του απάνθρωπου σοβιετικού καθεστώτος το 1991, δεν ημέρεψε το θηρίο του κομμουνιστικού απολυταρχισμού. Εξαιτίας της πέμπτης φάλαγγας του Πούτιν, που δρούσε ανενόχλητη, ακόμα και στα ανώτατα πολιτικά αξιώματα, παραπλάνησε τους λαούς της Δύσης.  Ο Πούτιν και οι καγκεμπίτες σύντροφοί του ως υποπροϊόντα του λενινισμού και του σταλινισμού δεν διέρρηξαν ποτέ τις σχέσεις τους με την ολοκληρωτική ιδεολογία.

«Οι κομμουνιστές – άνθρωποι σαν τον παππού μου», γράφει ο Μάθιουςστον πρόλογο,πριν αρχίσει ακόμη την ιστορία,«είχαν προσπαθήσει να δημιουργήσουν ένα νέο είδος ανθρώπου, καταστρέφοντας τις παλιές αξίες και αντικαθιστώντας τες με το πολιτικό καθήκον, τον πατριωτισμό, την υπακοή. Όταν όμως κατέρρευσε η κομμουνιστική ιδεολογία…κυριάρχησε ένας απόλυτος, απύθμενος νιχιλισμός. Ξαφνικά δεν υπήρχαν κανόνες, δεν υπήρχαν φραγμοί, και τα πάντα ήταν στη διάθεση εκείνων που ήταν αρκετά τολμηροί και αδυσώπητοι, ώστε να αρπάξουν όσο περισσότερα μπορούσαν. Υπήρχε άφθονη τέφρα αλλά ελάχιστοι φοίνικες. Κυρίως ο ναρόντ, ο λαός, κλείστηκε στον εαυτό του, συνεχίζοντας τις παλιές ρουτίνες, και αγνοώντας τις σεισμικές δονήσεις  που είχαν κλονίσει τον κόσμο του» (Πρόλογος, σελ. 13).

Στα ώριμα δημοκρατικά πολιτεύματα το εθνικό και το πολιτικό, το λαϊκόκαι τοκοινωνικόστοιχείο συνοδοιπορούν. Με ασφαλιστικές δικλείδες απομονώνουν εκείνους, οι οποίοι παραμένοντας αγκιστρωμένοι στην «καρέκλα» της εξουσίαςεκδηλώνουν ιδεολογικά, πολιτικά ή και κοινοβουλευτικά  ολοκληρωτικές τάσεις. Η Ιστορία  διδάσκει ότι εύκολα παρανοεί, χάνει την επαφή  με την πραγματικότητα και αισθάνεται παντοδύναμος και αναντικατάστατος, όποιος μένει πολλά χρόνια στην εξουσία. Αυτό συνέβη με τον Ιωσήφ Στάλιν, αυτό συμβαίνει  και με τον Βλαδίμηρο Πούτιν, ο οποίος προκάλεσε αλαζονικάκαι αναίτια έναν παρανοϊκό πόλεμο που θα έχει τραγικές συνέπειες για τους λαούς της Ουκρανίας και  της Ρωσίας, για την Ευρώπη, για την παγκόσμια τάξη πραγμάτων και αναπόφευκτα για τον ίδιο.

Τα γεγονότα του παρελθόντος – μάχες, πολέμους, συνθήκες ειρήνης –τα διηγείται η Ιστορία. Η λογοτεχνία μνημονεύει τα ανθρώπινα πάθη, τα συναισθήματα και τις συγκινήσεις αυτών που αγάπησαν, υπέφεραν, ήλπισαν και αγωνίστηκαν κατά τη διάρκεια της ζωής τους και του καιρού τους. Ο Μάθιους αποδεικνύεται δεινός αφηγητής, δίκαιος και νηφάλιος, απίστευτα αμερόληπτος και αντικειμενικός. Μας ταξιδεύει στα δύσκολα χρόνια της Σοβιετίας, χωρίς εμμονές και ιδεολογικούς ακροβατισμούς. Ταυτόχρονα αναλύει χειρουργικά το εκτρωματικό αποκύημα του μετασοβιετικού πουτινισμού, όπου αρχές και ιδέες, ιδανικά και  θεσμοί ρευστοποιήθηκαν στον βωμό μιας απατηλής ελευθερίας και ενός ξιπασμένου ολιγαρχικού νεοπλουτισμού.

15Μαρτίου 2021                                           www.politistikomellon.eu/2020