«ΝΑ ’ΧΑ ΤΟΝ ΟΥΡΑΝΟ ΧΑΡΤΙ ΚΑΙ ΤΗ ΘΑΛΑΣΣΑ ΜΕΛΑΝΙ ΚΑΙ ΑΚΟΜΑ ΔΕ ΜΕ ΦΤΑΝΕΙ»
Το μυθιστόρημα «Ουρανός απ’ άλλους τόπους»
του συγγραφέα Σωτήρη Δημητρίου (Εκδόσεις Πατάκης)
Γιώργος Μαστορίδης
Το νέο μυθιστόρημα του Σωτήρη Δημητρίου «Ουρανός απ’ άλλους τόπους» αποτελείται από ενενήντα έξι(96)διηγήματα με ενιαίο γλωσσικό, λαογραφικό και ιστορικό υπόβαθρο.Οι μικρές ιστορίες, που διηγείται η σχεδόν εκατόχρονη Αλέξωαντλώντας από την ψυχή της την κάθε λέξη της, πολλές φορέςαρχίζουν με την χαρακτηριστική γλωσσική ιδιοτυπία «Μια βολά…». Σύμφωνα με τα λόγια της, δεν της φτάνειο ουρανός για χαρτί, για να καταγράψει τα πάθη, τα βάσανα και τους πόνους, θέλει ουρανούς και απ’ άλλους τόπους.
Η εκατοντάχρονη Αλέξω, αναθυμάται και αφηγείται τη φτώχεια, τη μετανάστευση, τη δυσκολία της γης, τα λιγοστά φαγητά, τις σχέσεις των ανθρώπων πάνω στα ορεινά χωριά των Φιλιατών, από την Πόβλα έως τον Τσαμαντά, στα βουνά της Θεσπρωτίας. Περιγράφει παραστατικά τη θέση του κοριτσιού, την παντρειά που έμοιαζε με πούλημα, το καθημερινό άχθος, το βαρύ γέλιο, το τραγούδι, το αργό μοιρολόι. Οι σύνθετες λέξεις με πρώτο συνθετικά τα μαυρο-, δολιο-, παλιο- («μαυρογονέοι», «δολιοάνθρωπος», «παλιοτσάνταλα») δείχνουν ενσυναίσθηση και συμπάθεια προς ανθρώπους που μονίμως δεινοπαθούν.«Κάθε λέξη και από ένα ταξίδι» στα δύσκολα χρόνια.Βαθιά συναισθήματα, ειπωμένα με λέξεις που αποπνέουν μιασυγκινησιακή γλωσσική αύρα, η οποία αντανακλά τη λαϊκή ψυχή, το ηπειρωτικό ήθος, τον πόνο της ζωής και το αχ πολλών βασάνων, όπως εκφράζεται και στον χιλιοτραγουδισμένο ανεκπλήρωτο πόθο: «να ’χα τον ουρανό χαρτί, τη θάλασσα μελάνι και ακόμα δεν με φτάνει, να κάθομουν και να ’γραφα τις πίκρες και τους πόνους».
1.Το συγγραφικό έργο του Δημητρίου
Ο Σωτήρης Δημητρίου γεννήθηκε στην ΠόβλαΘεσπρωτίας. Το 2013 βραβεύθηκε από την Ακαδημία Αθηνώνγια το συνολικό έργο του.Τα διηγήματα «Η φλέβα του λαιμού» και «Η βραδυπορία του καλού» έλαβαν το βραβείο διηγήματος του περιοδικού «Διαβάζω». Έργα του έχουν μεταφραστεί στα αγγλικά και γαλλικά.
Τα κυριότερα έργα του είναι:
– «Ψηλαφήσεις», ποιήματα, Δωδώνη, 1985
– «Ν’ ακούω καλά τ’ όνομά σου», μυθιστόρημα, Κέδρος 1993
– «Η φλέβα του λαιμού, διηγήματα, Πατάκης 1998
– Η βραδυπορία του καλού, διηγήματα, Πατάκης 2001
– Τους τα λέει ο Θεός, μυθιστόρημα, Μεταίχμιο 2002
– Τα οπωροφόρα της Αθήνας, αφήγημα, Πατάκης 2005
– Σαν το λίγο το νερό, μυθιστόρημα, Ελληνικά Γράμματα 2007
– Τα ζύγια του προσώπου, διηγήματα, Πατάκης 2009
– Η σιωπή του ξερόχορτου, νουβέλα, Πατάκης 2011
– Το κουμπί και το φόρεμα, διηγήματα, Πατάκης 2012
– Κοντά στην κοιλιά, Πατάκης 2014
– Τα όνειρά μου δέλουν, Πατάκης 2015
Σχεδόν όλα τα βιβλία του Δημητρίου έχουν κάτι πολύ σημαντικό να μας πουν, γι’ αυτούς που κατοικούν, αλλά και γι’ αυτούς που ξενιτεύτηκαν από τα ορεινά μέρη των Φιλιατών. Μιλά για τον τόπο τους, για τη φύση που θεριεύει και μοσχανθεί γύρω τους, για τη γλώσσα τους, που τραγουδά τη ζωή και τον θάνατο. Όμως, το βιβλίο «Ουρανός απ’ άλλους τόπους» μοιάζει να είναι το πλέον αντιπροσωπευτικό της προσφοράς του στη σύγχρονη ελληνική λογοτεχνία. Είναι ένα βιβλίο που έχει όλα τα χαρίσματα της δικής του γραφής, αναμειγμένα με τη σοφία και τη μελωδία της τοπικής διαλέκτου, με την οποία αφηγείται η γερόντισσαΑλέξω. Η λογοτεχνική γραφή του αναπαριστά και ζωντανεύει με υπόγεια συγκίνηση, σαν σε κινηματογραφική ταινία, τα πάθη και τα βάσανατης ζωής,αυτά που έζησαν τα άσπρα μαλλιά της Αλέξως,είναι γραφή «εικονοφόρα», όπως την έχει χαρακτηρίσει οσυγγραφέας.
Ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης (bookpress.gr, 21/10/2021) επισημαίνει για τον λογοτεχνικό τρόπο γραφής του Δημητρίου:«Κατά πολλούς η γλώσσα είναι λογοτεχνία και η λογοτεχνία είναι γλώσσα. Αν αυτό ισχύει απόλυτα, τότε ο Σωτήρης Δημητρίου γράφει γνήσια λογοτεχνία, όπως και στα προηγούμενα έργα του, στα οποία η εντοπιότητα εκφράζεται στην τοπική διάλεκτο, με προφορικό τόνο και ποιητική χροιά. Ο Σωτήρης Δημητρίου στήνει ένα λεκτικό μνημείο στην ιδιαίτερη πατρίδα του και μαζί στον απλό άνθρωπο και την αίσθηση που έχει για τον κόσμο. Η ζωή μιας ασήμαντης γυναίκας είναι ο μικρόκοσμος μιας ολόκληρης κοινωνίας και μιας ολόκληρης εποχής. Γι’ αυτό η λογοτεχνία τέτοιου είδους αξίζει ως το απαύγασμα του παρελθόντος που μιλά με άλλη γλώσσα στο παρόν».
2.Η μαζική δολοφονία 125 αιχμαλώτων στρατιωτών στη Μουργκάνα το 1948
Στο βιβλίο περιέχονται πολλά ιστορικά περιστατικά που δείχνουν παραδειγματικά πώς βιώνεται η Ιστορία από «κάτω», όχι δηλαδή θεωρητικά, αλλά εμπειρικάκαι βιωματικά, από τη λαϊκή ψυχή.Ειδικότερα, προβληματίζουν οι απάνθρωπες θηριωδίες, οι οποίες συμβαίνουν σε κάθε πόλεμο, από όλες τις πλευρές. Αυτή η αυτονόητη αλλά και ενοχλητική ιστορική αλήθεια, δεν πρέπει να «θάβεται», αλλά να μνημονεύεται αντικειμενικά, γιατί πάντα ελλοχεύει ο κίνδυνος να επαναλαμβάνονται «τα μαρτούρια του κοσμάκη».Χαρακτηριστική, λοιπόν, είναι μία από τις ιστορίες που αφηγείται η Αλέξω:
«Μια βολά ξέκαναν εκατόν είκοσι πέντε παιδιά του στρατού. Τα ’στειλε νύχτα κάποιος χαμένος αξιωματικός από το Φιλιάτι. Χαμένος τώρε η ξυλοκράταγε; Τ’ άφηκαν οι αντάρτες τα παιδιά, έφτακαν στην ποδιά τους, έπεσαν στο στόμα. Νύχτα. Πήρε τον ασύρματο ο λοχίας στο Φιλιάτι, πού είναι και τι γίνεται.
Αμάνι να γυρίσομε τώρε πίσω, όσοι μπορέσουμε, τα πνίξαμε τα παιδιά εδώ άμα ξημερώσει.
Αυτού θα μείνετε, δεν θα κουνηθείτε αποκεί.
Τι λες, τούειπε ο λοχίας. Οι μανάδες των παιδιώνε εδώ γεράσανε να κάνουν άλλα παιδιά. Τι να κάνομε; Μόνο να θάψομε τα παιδιά εδώ, κείνο μπορούμε να κάνομε.
Ούτε και κείνο μπόργε ο λοχίας. Ποιος θα τα ’θαφτε; Οι βρικολάκοι;
Το ταχυό, τα ’πιακαν τα παιδιά σαν οι πλάκες τα ρουβέλια. Τα πολυβόλα απέδω, απέδω. Τα πήγαν στον Τσαμαντά… Τα ’φηκανξίθαφτα. Τα ’χεξυπολύσουν μπροστά, τα ’χεξεζορκιάσουν. Ήθελαν να ντυθούν, να ποδεθούν. Τα ’ριξαν πίσω στου Περιστέρη, σε μια χωραφιά με ασβεσταριές. Έπιακε χειμώνας, έρχονταν απάνω χώματα, μόλια και τέτοια, με κείνα σκεπαστήκανε. Τα ’θαψε η νεροφαγιά που ’ρχόντανε. Άιντε, χρονιά την χρονιά σκεπαστήκανε.
Κι ένας παπάς ξένος που ’χε στείλει ο Δεσπότης για να λειτουργήσει, να ρίξει τρισάγιο. Και βγήκε ο παπάς το πρωί, για να κυνηγήσει. Πάει το σκυλί, οσμίστηκε εκεί και έζγκαφτε και έβγαζε κεφάλια. Τι ζγκάφτει εκεί. Πάει ο παπάς, κοιτάζει, κεφάλι. Παρέκει, κεφάλι. Πήρε τηλέφωνο τα Γιάννενα, την Μεραρχία, έρθαν κι έβγαλαν εκατόν είκοσι πέντε κεφάλια κι όσο κόκαλα μπορέσανε.
Κινάν οι μαυρομανάδες από την Μακεδονία, απ’ την Άρτα, απέδω, απέκει, άντα γένεται το μνημόσυνο. Τελευταία Κυριακή του Τρυητή. Πάει κι η Αρετή από το χωριό με τα κεριά της, με τα λουλούδια της. Και διαβάζει στο μνήμα τα ονόματα των σκοτωμένωνε ως εκεί απάνω. Εγώ δεν πήγα ποτέ»(σελ.374).
Με αφόρμηση τη βιωματική περιγραφή της απίστευτης θηριωδίας αξίζει να εξεταστεί σε άλλο άρθρο η σχέση Λογοτεχνίας και Ιστορίας γενικά και ειδικά η αξιοποίηση της Λογοτεχνίας ως ιστορικής πηγής. Πάντως, η μαζική δολοφονίαμε μια σφαίρα στο κεφάλι αιχμαλώτων στρατιωτών,δεμένων πισθάγγωνα,ανήκειως «στρατηγική και τακτική στις πολεμικές επιχειρήσεις» σ’εκείνες τις σελίδες της Ιστορίας, τις οποίες πολλοί ονομάζουν «μαύρες». Άλλοι τις έχουν σκίσει, για να μην πονάει η μνήμη ή για άλλους λόγους. Όμως,όσοι έχουν βιώσει τα γεγονότα, όσοι έχουν ζήσει τις εφιαλτικές θηριωδίες, τις έχουν κεντήσει ψιλοβελονιά στον νου τους, για να μη ξεχαστούν ποτέ.
Συμπερασματικά, το μυθιστόρημα«Ουρανός απ’ άλλους τόπους» μπορεί να συγκριθεί, σύμφωνα με ορισμένους Κριτικούς της Λογοτεχνίας,με το περιεχόμενο των έργων του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη, ο οποίος κλείνει ένα διήγημά του με τη λαϊκή έκφραση: «σαν να ’χαν ποτέ τελειωμό τα πάθια και οι καημοί του κόσμου». Ο Σωτήρης Δημητρίου με τον «Ουρανό», καθώς και με τα άλλα βιβλία του, καταθέτει στα ελληνικά γράμματα μια ιστορική, κοινωνική, λαογραφική και γλωσσικήκληρονομιά.
28 Ιανουαρίου 2021www.politistikomellon.eu/2020
ΝΕΑ των ΦΙΛΙΑΤΩΝ 