Ιστότοπος για τους Φιλιατες και οχι μονο- με νέα και παλιά, ειδήσεις και σχόλια, λαογραφικά και φωτογραφικά θέματα και την εφημεριδα μας ¨τα ΝΕΑ των Φιλιατών¨ σε ηλεκτρονική μορφή


 ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΑΣ, ΤΟΥ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ

 

 «Δεν γεννήθηκα για το κοινό μίσος, αλλά για την κοινή αγάπη

και φιλία (στ. 523): η πρώτη φράση της ευρωπαϊκής ανθρωπιάς –

Ύμνος στον άνθρωπο, τη ζωή, τον έρωτα και την πολιτική

 ευβουλία – Το ανθρωπιστικό και δημοκρατικό ήθος

σε αντίθεση με την τυραννική νοοτροπία

Γιώργος Μαστορίδης

      Ο Σοφοκλής έγραψε και δίδαξε την «Αντιγόνη», κατά την πιθανότερη εκδοχή, στους Δραματικούς Αγώνες του 442 π. Χ. Θεωρείται το κορυφαίο έργο του και είναι πνευματικός καρπός μιας μοναδικής άνθησης υλικού και πνευματικού πολιτισμού (Γραμμάτων και Τεχνών) και ενός ώριμου δημοκρατικού πολιτεύματος. Όπως σημειώνει ο Albin Lesky στην Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Λογοτεχνίας (σελ. 406), η φράση της Αντιγόνης ««οὒτοι συνέχθειν, ἀλλά συμφιλεῖν ἔφυν: δεν γεννήθηκα για το κοινό μίσος, αλλά για την κοινή αγάπη και φιλία» είναι  η πρώτη φράση της ευρωπαϊκής ανθρωπιάς.

      Η τραγωδία διατηρεί την αξία της πάνω από τον χρόνο κυρίως γιατί οι δύο πρωταγωνιστές  χωρίς υπεράνθρωπες διαστάσεις  είναι απλοί κοινοί θνητοί με ανθρώπινους πόθους ελπίδες και προβληματισμούς. Η διαφωνία τους είναι λογική, ηθική, πολιτική. Ο Κρέων καχύποπτος, σκαιότατος και αλαζόνας φτάνει στο ύψιστο σημείο της «Ύβρης», όταν δηλώνει ότι «δεν θα επιτρέψει την ταφή, ακόμα και εάν οι αετοί μεταφέρουν το μίασμα από τα κομμάτια του νεκρού στο θρόνο του Δία». Τα λόγια του Τειρεσία (στίχ. 1028- 30) επικρίνουν την μικρόψυχη εκδικητικότητα και το τυραννικό ήθος του Κρέοντα: «η ισχυρογνωμοσύνη δείχνει βαρβαρότητα. Υποχώρησε στον αποθανόντα και μη τον χτυπάς. Ποια ανδρεία να ξανασκοτώνεις τον νεκρό: αυθαδία σκαιότητ’ οφλισκάνει. Αλλ’ είκε τω θανόντι  μηδ’ ολωλότα κέντειž τις αλκή τον θανόντ’ επικτανείν;». Σύμφωνα και με τις σύγχρονες αντιλήψεις ο τύραννος Κρέων δεν διστάζει να προχωρήσει στην πολιτική εργαλειοποίηση και κομματική εκμετάλλευση του θανάτου ενός ανθρώπου.

      Ο Κρέων με την πίστη του ότι ο εχθρός δεν γίνεται φίλος ούτε και μετά θάνατον μπορεί να θεωρηθεί ως πολιτικό πρότυπο αυταπάτης, μικροψυχίας, μισαλλοδοξίας και απανθρωπιάς, επειδή προσπαθεί να βλάψει και να ατιμάσει τον αντίπαλο ακόμα και νεκρό. Στην σκαιότητα, βαναυσότητα, κτηνωδία, βαρβαρότητα του κρεόντειου τυραννικού ήθους αντιπαραβάλλεται η «τρυφερή και σοβαρή ηρωίδα» με το ανθρωπιστικό και δημοκρατικό ήθος, δηλαδή τον σεβασμό και το καθήκον προς τον άνθρωπο και στη ζωή και στο θάνατο, τη θετική και υγιή ανθρώπινη συμπεριφορά απέναντι σε «ζώντες και νεκρούς».

 Ο θεός Ασκληπιός και η θεά Υγεία

      Από την εποχή του Ομήρου στην ηθική των Ελλήνων δεν υπήρχε μεγαλύτερη συλλογική ντροπή και ύβρις προς τους θεούς να αφήσει μια πόλη άταφους τους νεκρούς. Επικρατούσε η θρησκευτική αντίληψη ότι μία πόλη νοσεί, επειδή επικρατεί ασέβεια και ανομία, η νόσος είναι ηθική και σωματική. Οι Αθηναίοι στον Μαραθώνα, ενώ ο Δάτις και ο Αρταφέρνης αδιαφόρησαν, έθαψαν και τα πτώματα των εχθρών από θρησκευτική ανάγκη αλλά προφανώς και για λόγους υγιεινής.

      Τον 5ο αι. π. Χ.  στο αθηναϊκό πάνθεο εμφανίζεται δυναμικά ο θεός Ασκληπιός με κόρες τις θεές Υγεία και Πανάκεια, νέες ιερές μορφές, οι οποίες ενσαρκώνουν την ανθρώπινη ανάγκη για υγεία, την ανάγκη των θνητών για θεραπεία – «άριστον υγιαίνειν». Ο Ασκληπιός ως ένας άλλος, ήπιος Δίας, δεν τιμωρεί, αλλά προσφέρει ελπίδα και σωτηρία. Πάσχει όπως οι άνθρωποι και τους κατανοεί, τους αποδέχεται και τους προσφέρει ανακούφιση και θεραπεία από την ασθένεια. Ο Σοφοκλής, ο οποίος  κατέλαβε διάφορα υψηλά αξιώματα στην πολιτική, στις θρησκευτικές λατρείες και στις τέχνες, ενδιαφέρθηκε για τη λατρεία του Ασκληπιού και είχε συνθέσει παιάνα γι’ αυτόν. Το Ασκληπιείο Αθηνών βρίσκεται στα δυτικά του κοίλου του θεάτρου του Διονύσου ανάμεσα στον Περίπατο και το βράχο της Ακρόπολης. Στη θέση αυτή υπήρχε μια πηγή μέσα σε κάποια σπηλιά του βράχου. Το «καθαρό νερό» ήταν απαραίτητο για τους καθαρμούς των ασθενών.

      Πραγματικά, ο πρώτιστος και απώτατος στόχος του ανθρώπου είναι η επιβίωση, προέχει η προστασία της υγείας και της ζωής. Η επίγνωση της θνητότητας, η ενόρμηση της αυτοσυντήρησης και η ανάγκη της πραγματικότητας  έγιναν θεός,  έθος και ήθος, θρησκευτική και πολιτική δοξασία- «ανάγκα και θεοί πείθονται», πολύ περισσότερο οι άνθρωποι. Και στην σημερινή εποχή της πανδημίας ο κορονοϊός υπενθυμίζει διαρκώς το καθήκον προς τη διαφύλαξη της υγείας, ατομικής και συλλογικής. Όπως τονίζει ο Herbert Spencer, «η διατήρηση της υγείας είναι καθήκον. Λίγοι φαίνεται συνειδητοποιούν ότι υπάρχει και κάτι που θα μπορούσαμε να το πούμε φυσική ηθική».

       Η αγωνία και ο φόβος για το μέλλον διαμορφώνουν απέναντι στην υγεία και την ασθένεια ενιαία ψυχοσωματική στάση, χωρίς διαχωρισμούς μεταξύ σωματικής και ψυχικής.  Πραγμάτωση αυτού του στόχου είναι η εξασφάλιση της υγείας με όλα τα επακόλουθα για έναν υγιή άνθρωπο, ο οποίος διεκδικεί τις ευκαιρίες για πνευματικά εξέλιξη, ψυχοσυναισθηματική ισορροπία και ευεξία, ηθική πληρότητα, κοινωνική ωριμότητα και ενεργητικότητα.   

   Ο δημιουργικός άνθρωπος είναι «υψίπολις», ο μισάνθρωπος «άπολις»

     Το θέατρο ήταν το μεγάλο σχολείο της πολιτικής παιδείας  των Αθηναίων. Και η «Αντιγόνη» είναι πολιτικό δράμα. Η πολιτική νοείται και ερμηνεύεται ως ενασχόληση του ποιητή- παιδαγωγού με τα κοινά της πόλης. Με την πολιτική παιδεία οι πολίτες διαμορφώνονταν σε υπερασπιστές του δικαίου, επίκουροι των αδύνατων, πολέμιοι της απανθρωπιάς, προπάντων προασπιστές των ανθρωπιστικών αρχών, οι οποίες αποτελούν τη ζύμη του δημοκρατισμού και πολιτισμού.

     Στο πρώτο στάσιμο της τραγωδίας (στ. 332- 375) ο χορός τραγουδάει για το δέος, τον τρόμο και τον θαυμασμό, που προκαλεί ο άνθρωπος με τα επιτεύγματά του. Αναφέρεται στα υλικά, κοινωνικά και πνευματικά επιτεύγματα, για την ανάπτυξη του πολιτισμού από μια αρχική κατάσταση αγριότητας: τη ναυσιπλοΐα και τη γεωργία, το κυνήγι, το ψάρεμα και την εξημέρωση του αλόγου και του ταύρου, την ανάπτυξη της γλώσσας και της λογικής, τη δημιουργία κοινωνιών και την ιατρική. Διατυπώνει αλήθειες για την τραγική υπόσταση του ανθρώπου, οι οποίες παραμένουν επίκαιρες: «πολλά τα δεινά και ουδέν ανθρώπου δεινότερον πέλει». Ο άνθρωπος είναι θαυμαστός, μεγάλος και δυνατός, αλλά φοβερός και παράξενος, ικανός για το καλύτερο και το χειρότερο –  συνυπάρχουν αυτές οι σημασίες στο επίθετο δεινός. Ο άνθρωπος, ενώ είναι «δεινός», «περιφραδής», «παντοπόρος», δυστυχώς, άλλοτε στρέφεται προς το καλό και άλλοτε προς το κακό. Ενώ θεραπεύει πολλές ασθένειες και παλεύει να νικήσει τον θάνατο, ως τραγική ειρωνεία πολλές φορές τον προκαλεί ο ίδιος στον εαυτό του και στους άλλους. Στην ανθρώπινη φύση συνυπάρχουν το καλό και το κακό και αλληλοσυγκρούονται. Όταν ο άνθρωπος κάνει ορθή και φιλάνθρωπη χρήση των ικανοτήτων του και στρέφεται προς το καλό είναι «υψίπολις». Αντίθετα ο «άπολις» διέπεται από την τάση προς το «μη καλόν» και θεωρείται βάρβαρος καταστροφικός, απολίτιστος.

     Η έπαρση και αφροσύνη του τυράννου σε συνδυασμό με το «νηλεές κυνοσπάρακτον σώμα» (στ. 11198) του Πολυνείκη προκαλούν οργή, αγανάκτηση και αποτροπιασμό στους θεατές της τραγωδίας διαχρονικά, όχι μόνο στην Αθήνα του Περικλή και του Σοφοκλή αλλά και στη σύγχρονη εποχή. Είναι διαρκώς επίκαιρος ο  σεβασμός στους σχεδόν αυτονόητους λογικούς και ηθικούς  θεσμούς αρμονικής κοινωνικής συμβίωσης, τους οποίους ανθρωπομορφικά οι αρχαίοι Ελληνες απέδιδαν στους θεούς του Ολύμπου, όπως και άλλοι λαοί, για παράδειγμα οι Ιουδαίοι πίστευαν ότι ο Μωυσής παρέλαβε τις δέκα εντολές από τον Θεό στο όρος Σινά.

    Τέλος, αξίζει να τονιστεί ότι το κοινό μίσος ως κίνητρο οδηγεί στην πολιτική αλληλοεξόντωση, ενώ η κοινή αγάπη, η φιλία και η συνεργασία των πολιτών στερεώνουν και ενδυναμώνουν την κοινωνία. Η ακμή ή παρακμή της εξαρτάται από την φρόνηση και ευβουλία στις επιλογές και τις αποφάσεις των πολιτών και κυρίως των πολιτικών. Όπως στη δημοκρατία του Περικλή και του Σοφοκλή, η κοινωνία και η πολιτεία οφείλουν να  καλλιεργούν την ανθρωπιά, τον δημοκρατισμό και τον πολιτισμό με στόχο και προοπτική την ατομική και συλλογική ευδαιμονία.

Τετάρτη, 24 Αυγούστου 2022                            www.politistikomellon.eu/2020

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Ετικετοσύννεφο

Αρέσει σε %d bloggers: