Ιστότοπος για τους Φιλιατες και οχι μονο- με νέα και παλιά, ειδήσεις και σχόλια, λαογραφικά και φωτογραφικά θέματα και την εφημεριδα μας ¨τα ΝΕΑ των Φιλιατών¨ σε ηλεκτρονική μορφή


Στις 20 Αυγούστου 2021 έγινε η παρουσίαση του βιβλίου ¨Φιλιάτες- ιστορικά και λαογραφικά στοιχεία¨- του Γιώργου Κώτση, στην αυλή του Α΄ Δημοτικού σχολείου Φιλιατών. Σημαντική εκδήλωση για ένα σημαντικό βιβλίο- όπως χαρακτηρίστηκαν από παριστάμενους και μελετητές.

Εξίσου σημαντική χαρακτηρίσθηκε και η παρουσίαση του βιβλίου από τον Θωμά Σόρογκα- φιλόλογο και αρχαιολόγο γι’ αυτό και την δημοσιεύουμε:

   «Τούτος ο τόπος ¨ο μικρός ο μέγας¨, δώθε από το ποτάμι μέχρι το σύνορο (και πιο βαθιά, αφού τα σύνορα τέθηκαν αυθαίρετα) ήμερος και ποικιλόμορφος, κατοικημένος από φιλόπονους και προκομμένους ανθρώπους, είναι ένας τόπος πονεμένος αλλά ιστορικός ο οποίος ¨πολλούς αφέντες άλλαξε, δεν άλλαξε ψυχή¨ κατά τους στίχους του εθνικού ποιητή μας Κωστή Παλαμά.

Να σκεφτεί κανείς μόνο ότι εδώ και 2.400 χρόνια οι πρόγονοι συνέλαβαν την ιδέα να κατασκευάσουν πέτρινο θέατρο 5.000 θέσεων ως απαραίτητο παρακολούθημα του πολεοδομικού και οικοδομικού σχεδίου της πρωτεύουσας των Θεσπρωτών στα αρχαία Γίτανα (σημ. Γκούμανη), σε ένα ειδυλλιακό τοπίο δίπλα στον Νείλο της Θεσπρωτίας (τον Καλαμά). Τούτο υπαγορεύτηκε ως αυτονόητο και απαραίτητο για τις επικρατούσες το 350π.Χ., κοινωνικές, πολιτιστικές και πολιτειακές ανάγκες των Θεσπρωτών. Χώρος πολιτισμού και δημοκρατικής διαβούλευσης.

   Σε αυτό το ιστορικό βάθος του τόπου μας έστρεψε το ενδιαφέρον του από χρόνια και ο καλός πατριώτης και φίλος Γιώργος Κώτσης, καρπός του οποίου είναι και το δεύτερο βιβλίο του, που παρουσιάζουμε απόψε εδώ στην αυλή του καλαίσθητου λιθόκτιστου κτιρίου του 1ου Δημοτικού σχολείου, δείγμα αντιπροσωπευτικό της τέχνης των Ηπειρωτών μαστόρων και φάρος μόρφωσης.

Τίτλος του βιβλίου: ¨Φιλιάτες, ιστορικά και λαογραφικά στοιχεία¨ και το εξώφυλλο του κοσμείται από μια πανοραμική φωτογραφία της κωμόπολης και του γεωφυσικού της περίγυρου, που περιλαμβάνει στο βάθος και το Ιόνιο και την γειτνίαση μας με την Κέρκυρα, νησί που αρχαιόθεν μας επηρέαζε και την επηρεάζαμε ποικιλότροπα.

   Για πολλά χρόνια ο Γιώργος συνέλεγε ιστορικά και λαογραφικά στοιχεία του τόπου μας από αρχεία, από συγγραφείς, από περιηγητές, από παλιές εφημερίδες, από βιβλία, από κιτρινισμένες, καταχωνιασμένες φυλλάδες, από διηγήσεις παππούδων και από προσωπικές του καταγραφές. Κι έτσι σιγά σιγά ¨μπήκε εις των Ιδεών την πόλη¨. Μέσα από την εφημεριδούλα του ¨τα Νέα των Φιλιατών¨ που εξέδιδε από το 1999 έως το 2019 (για 20 χρόνια), που πέραν της άλλης προσφοράς τους ήταν και φύλλο ιστορικής καταγραφής και μας έκανε κοινωνούς νέων ιστορικών στοιχείων για τον τόπο μας.

   Όλα αυτά λοιπόν, τα συγκεντρωμένα κι αποδελτιωμένα στοιχεία, συνοδευόμενα και από ένα πλήθος αντιπροσωπευτικών φωτογραφιών της κάθε εποχής, τα οργάνωσε, τα ομαδοποίησε και τα παρουσιάζει ευσύνοπτα στο βιβλίο του σε 4 κεφάλαια.

   Κεφάλαιο 1ο Από την προϊστορική εποχή ως το τέλος του Δεσποτάτου της Ηπείρου

   Κεφάλαιο 2ο Από την κατάληψη της Ηπείρου από τους Οθωμανούς (1430) έως την απελευθέρωση (Φεβρ. 1913).

   Κεφάλαιο 3ο Από την απελευθέρωση έως το 1950.

   Κεφάλαιο 4ο Τα νεότερα χρόνια: 1950 – σήμερα.

   Κεφ.1ο: Στα αρχαία χρόνια η περιοχή μας ανήκε στην ευρύτερη Θεσπρωτία, όπως ονομάστηκε από τον Θεσπρωτό. Οι άλλοι δυο αδελφοί ήταν ο Θεσσαλός και ο Γκραικός. Ο Θεσσαλός διέβη την Πίνδο και ονόμασε την εκείθε πεδιάδα σε Θεσσαλία. Ο τρίτος αδελφός Γκραικός μετοίκησε στη Βοιωτία και βάφτισε την περιοχή σε Γραϊκή χώρα. Οι κάτοικοί της οι Γράες, ίδρυσαν τον 8ο π.χ. αιώνα   στην Ιταλία, την πρώτη ελληνική αποικία, την Κύμη κι οι πέριξ ντόπιοι Λατίνοι κάτοικοι τους ονόμασαν Graecos (από το Γράες) και την χώρα από όπου ήρθαν Graecia, από όπου αργότερα προέκυψαν τα Greece… κλπ.

Μέχρι το 410 π.Χ και η Δωδώνη ήταν Θεσπρωτική και οι ¨ανιπτόποδες και χαμαιεύναι¨ Σελλοί, ίσως βάφτισαν όλη την Ελληνική χερσόνησο σε ¨Ελλάς¨. (Εμείς όμως οι νεοέλληνες μετονομάσαμε τη Σέλλιανη σε Κρυσταλλοπηγή!). Η Ήπειρος όμως απέμενε πάντα ¨αρχέγονος Ελλάς¨.

   Ο Όμηρος, ο Ηρόδοτος, ο Θουκυδίδης αναλυτικότερα αναφέρεται στην περιοχή μας και στην ναυμαχία στα Σύβοτα του 433π.Χ ανάμεσα στους Αθηναίους και στους Κερκυραίους, Σύβοτα που βρίσκονταν στη Χερσόνησο της Λυγιάς και στην ευρύτερη περιοχή των παλιών εκβολών του Καλαμά κι όχι ανιστόρητα στο Μούρτο.

Στην περιοχή των Φιλιατών υπήρχαν διάσπαρτοι αρχαίου οικισμοί και αρχαιολογικοί χώροι. Πέρα από τα Γίτανα (στη σημερινή Γκούμανη), που ήταν το δεύτερο μετά την Ελέα διοικητικό και θρησκευτικό κέντρο των Θεσπρωτών από το 325 π.Χ. μια οργανωμένη πόλη 6-8.000 κατοίκων, δεύτερη μεγάλη πόλη ήταν η Φανωτή, στο σημερινό Γεροπλάτανο, ¨εύυδρος, προσάντης και ευέξοδος¨ κι αυτή, δίπλα στον Καλαμά.

   Οι Φιλιάτες ήταν ένας οικισμός ανοικτού τύπου, κατά τον καθηγητή μου Σωτ. Δάκαρη, που πρώτος μελέτησε επιστημονικά τη Θεσπρωτία από οικιστικής πλευράς το 1970. Αλλά και στην ενδοχώρα, την ορεινή Μουργκάνα, υπήρχαν οικισμοί, φρυκτωρίες και κάστρα, από τη Λιθαρόστρουγγα του Κοκκινολιθαρίου ως το ¨Λεμικό¨ του Τσαμαντά, με πιο περίφημο τον ελληνιστικό τάφο στη Γλούστα (Κεφαλοχώρι), με τα πλούσια χρυσά κτερίσματα.

   Το 167 π.Χ οι Ρωμαϊκές λεγεώνες του Αιμ. Παύλου κατέστρεψαν 4 ώρες μετά την ανατολή του ηλίου ταυτοχρόνως 70 ηπειρωτικές πόλεις- μεταξύ των οποίων και της Θεσπρωτίας- και σέρνουν στη Ρώμη 150.000 Ηπειρώτες αιχμάλωτους.

   Μετά τη μακρόχρονη ρωμαϊκή κυριαρχία οδεύουμε στα Βυζαντινά χρόνια και η περιοχή μας φέρεται να ονομάζεται Βαγενετία, πιθανόν από τους Βαϊονήτες, σλάβικο φύλο που επέδραμε και εγκαταστάθηκε στη Θεσπρωτία τον 6Ο αιώνα μ.Χ.

    Μετά το 1204, την άλωση της Πόλης από τους Σταυροφόρους, η περιοχή μας ενσωματώθηκε στο Δεσποτάτο της Ηπείρου και ακολούθησε την ιστορική του πορεία. Στα μέσα του 13ου αιώνα ιδρύεται η Ιερά Μονή Γηρομερίου από τον Όσιο Νείλο, τη σημαντικότερη ασκητική φυσιογνωμία του Θεσπρωτικού χώρου. Η μονή έκτοτε και μέχρι σήμερα- παραμένει ένας φωτοδότης φάρος του πνεύματος και της χριστιανοσύνης.

  Για την μακραίωνη περίοδο της Οθωμανοκρατίας που διήρκεσε 483 χρόνια, ως την αυγή του 1913, ο συγγραφέας του βιβλίου μας Γ. Κώτσης, μας προσφέρει νέα και ενδιαφέροντα στοιχεία.

Οι Οθωμανοί ήρθαν στην Ήπειρο κατά περιόδους, καλεσμένοι πολλές φορές από τους τοπικούς ηγεμόνες, για να μη χάσουν την εξουσία και τα συμφέροντα τους.

Οι Φιλιάτες πρωτοεμφανίζονται στην ιστορία στις Οθωμανικές απογραφές του 1551 και 1613, με το όνομα Filyat και η ευρύτερη περιοχή ως Παρακάλαμος. Αριθμούσε αρχικά 22 μόνο οικογένειες, ενώ η παρακείμενη Μιχάλιαρη είχε 55 και η Πλεσίβιτσα 233.

Ωστόσο οι 4 οικογένειες μουσουλμάνων- πιθανώς αλλαξοπιστήσαντες χριστιανοί- έγιναν άρχοντες της περιοχής και το μικρό αρχικά χωριό των Φιλιατών, πρωτεύουσα της περιοχής με περισσότερα από 60 χωριά και προοδευτική, οικονομική και κοινωνική άνεση.

   Το σημαντικότερο που άλλαξαν ήταν ότι πέρασαν το 1716 τον σημαντικό για την εποχή δρόμο του αλατιού από το πολυάνθρωπο και μοναδικό λιμάνι της Σαγιάδας προς τα Γιάννενα (και Λάρισα) μέσα από το Φιλιάτι, συντελώντας έτσι να γίνει κόμβος, διοικητικώς και οικονομικό κέντρο. Ως τότε ο παλιός δρόμος παρέκαμπτε τους Φιλιάτες. Όπως σήμερα η ¨Εγνατία¨ άφησε ξέμακρο το Φιλιάτι, αναδεικνύοντας, όπως είναι φυσικό, την Παραμυθιά, το Μέτσοβο, τα Γρεβενά.

   Για το όνομα Φιλιάτι και Φιλιάτες ο συγγραφέας μας προβληματίζεται. Αναφέρει τις υπάρχουσες εκδοχές: α) από το αρχαίο Θεσπρωτικό φύλο Φύλατες, β) από τον πρωτοοικιστή ¨Φίλιππο¨ και τα υποκοριστικά του Φίλιας, Φίλιος και την διαδεδομένη κατάληξη σογιών άτες, όπως στις φράσεις π.χ. πάμε στους Μπουκουβαλάτες, στους Καραπανάτες, αλλά εισάγει και μια άλλη εκδοχή επηρεασμένος από την ύπαρξη ενός παλιού, εγκαταλειμμένου αρβανίτικου χωριού στο Κορωπί της Αττικής που αναφέρεται ως Φιλιάτι και σε υπάρχουσες συμπτώσεις. Έχουμε βέβαια και τα παράλληλα: Λιόψη- Λιόπεσι, Σπάταρη- Σπάτα, Μαρκάτι. Ας επαναπαυτούμε όμως στους δικούς μας Φιλιαίους, Φιλιππαίους, δηλ. στους Φιλιάτες.

   Αντίστοιχος προβληματισμός υπάρχει και για το όνομα Τσαμουργιά (και Τσάμης) που το συναντάμε μετά το 1650. Η επικρατούσα άποψη είναι ότι προήλθε από τον ποταμό Θύαμη- Καλαμά και η περί τον Θύαμη περιοχή Θυαμουριά- Τσαμουριά. Μια αρκετά όμως πειστική εκδοχή μας δίνει ο αεικίνητος ιστοριοδίφης Μιχ. Πασιάκος: ¨Τσαμ (τούρκικα)= λάσπη. Μόλις είδαν τον τόπο μας οι Τούρκοι, τον είπαν Τσαμουριά. Έβλεπαν τις λάσπες που κατάκλυζαν τους κάμπους ΑΧΈΡΟΝΤΑ, Καλαμά, Δελβίνου περιοχές που όριζαν την Θεσπρωτία. ¨Βούρκος¨= βαλτότοπος λέγεται και σήμερα ο κάμπος του Δελβίνου. Το όνομα Θύαμις, υποστηρίζει, είχε χαθεί 1.000 χρόνια πριν κι άλλωστε οι κατακτητές δεν θα τιμούσαν ένα ελληνικό όνομα¨.

   Παρά όμως τις καταπιέσεις των οθωμανών οι ντόπιοι άλλοτε υποκινούμενοι από τους Φράγκους, άλλοτε από τους Ενετούς, άλλοτε από τους Ρώσους και τους Έλληνες, έκαναν τους αγώνες τους. Ακόμη κι αυτοί που άλλαξαν πίστη κι έγιναν μπέηδες και αγάδες ήταν απειθείς στην οθωμανική διοίκηση. Το 1611 πραγματοποιήθηκε η εξέγερση των χωρικών της Παραμυθιάς και Ντουσκάρας με τον Διονύσιο Φιλόσοφο (κι όχι Σκυλόσοφο). Το 1770 με τα Ορλωφικά ξεσηκώνονται πρώτοι οι Σουλιώτες και ο επαναστατικός αέρας φθάνει ως του Τσαμαντά.

   Όλα αυτά φέρνουν αντίποινα και βίαιους εξισλαμισμούς. Θα σας διαβάσω ένα δημοτικό τραγούδι της περιοχής Δελβίνου του 1730  στην ενιαία τότε Ήπειρο, που αποτυπώνει ακριβώς τις βιαιότητες του εξισλαμισμού:

                            Σελ 28

«Κάτω στον Παντελεήμονα και στον πλατύ τον κάμπο

Στον μύλο του μοναστηριού που το είπαν συνατούρι

Οι μπέηδες συνάχτηκαν μαζί με τους αγάδες

Και φώναξαν τους χριστιανούς να γίνουνε ραγιάδες

Όπως και τ’ άλλα τα χωριά ραγιάδες έγινήκαν

Κι αν θέλουνε τη λευτεριά, μπέηδες για να γίνουν

Θα να χαλάσουν τσ’ εκκλησιές κι άλλα τζαμιά να χτίνουν

Όπως ο Παντελεήμονας όπου γίναν αγάδες

Κανένας δεν τους μίλησε κανένας δεν τους κρένει

Απ’ όλους κείν’ τους χριστιανούς που ‘τανε συναγμένοι

Ο παπά-Γιάννης σκώθηκε και με θυμό τούς κρένει

Ακούστε αφέντες μπέηδες κι εσείς καλοί αγάδες

Ούτε Τούρκοι γινόμαστε ούτε σε εσάς ραγιάδες

Το βιό μας θα το πάρουμε κι ο τόπος ναν’ δικός σας

Πάλε με χρόνους με καιρούς πάλε θα ξαναρθούμε

Μον νιώθω πόνο στην καρδιά σαν δάγκωμα από φίδι

‘κούγω στον Παντελεήμονα χότζας να μπαγλατίζει.»

   Κι ένας άλλος όμως φλογερός ιερωμένος, ο Πατροκοσμάς, διαβαίνοντας την μισή Ελλάδα έφθασε το 1777 και στα χωριά μας, μιλώντας για σχολεία και διαφωτισμό, κρατώντας άσβεστη τη σπίθα για λευτεριά! 11 χιλιάδες κόσμος μαζεύτηκαν στο Γηρομέρι να τον ακούσουν.

   Στα χρόνια του Αλή πασά (1788- 1822) βοηθήθηκε η Ελληνική επανάσταση, υπήρξε θρησκευτική ανοχή, η Ελληνική ήταν η επίσημε γλώσσα, βελτιώθηκαν οι σχέσεις με τους χριστιανούς, λόγω και της αδυναμίας του ¨θεριού¨ προς την αγαπημένη, την όμορφη και νεαρή συμπατριώτισσά μας Κυρά – Βασιλική Κονταξή από την Πλεσίβιτσα (Πλαίσιο). Ωστόσο ο Αλής είχε πάντα προβλήματα με τους Τσάμηδες φεουδάρχες.

   Για επίλυση ενός σοβαρού υγειονομικού προβλήματος στο Φιλιάτι το 1814 έστειλε για ενημέρωση των κατοίκων τον πρόξενο της Γαλλίας στην αυλή του, γιατρό, διπλωμάτη και ιστορικό Πουκεβίλ. Στην πόλη των Φιλιατών πριν 200 χρόνια είχε πέσει πανούκλα. Γράφει λοιπόν ο Πουκεβίλ:

 «Είχα συνάξει τους γέροντες και όσους από τους σημαντικούς της πόλης βρίσκονταν εκεί και τους υπέδειξα να ιδρύσουν ένα λοιμοκαθαρτήριο με μικρή δαπάνη. Εκεί που κουβεντιάζαμε ένας από αυτούς τους παράφρονες που προβάλουν πάντα το κύρος του ουρανού για να βασανίζουν τους ανθρώπους πάνω στη γη, φώναξε: Αδέρφια μου, φυλαχτείτε από αυτά που μας λέει ο χριστιανός. Όχι, δεν μας χρειάζονται εμάς καινούριες ιδέες. Αφήστε τες να τις έχουν οι Φράγκοι. Εμείς ας διατηρήσουμε εκείνες που μας άφησαν οι πρόγονοι μας και τις αρχές της θρησκείας μας.

Μας φτάνουν αυτά. Να ξέρετε, η πανούκλα έρχεται από το Θεό, που από την αιω νιότητα όρισε τη μοίρα του κόσμου. Το να θελήσουμε τώρα εμείς, ακούγοντας αυτόν τον χριστιανό, να οριοθετήσουμε την εξέλιξη του, είναι σαν να αντιτασσόμαστε στη θεία πρόνοια. Τι είναι η πανούκλα αδέλφια μου; Είναι μια από τις 360 πύλες του Παραδείσου που πέφτει και που ο καθένας από εμάς οφείλει να προσπαθήσει να σηκώσει και πάλι. Στο κακό αυτό πρέπει να σταθούμε όρθιοι και μπροστά και όχι, όπως οι Φράγκοι, πίσω από τα κάγκελα του λοιμοκαθαρτηρίου. Αν αυτή η πανούκλα  έρθει, πάει να πει πως το πεπρωμένο ήταν να έρθει…. ο δερβίσης αυτός γυρόφερνε  τα μάτια του, που σπίθιζαν από θυμό. Οι παρευρισκόμενοι χειροκρότησαν το λόγο  του. Αποτέλεσμα, με διώξανε και ένα μήνα μετά η επιδημία εισέβαλε στους Φιλιάτες. Σε λιγότερο από μια βδομάδα η μόλυνση μεταδόθηκε σε όλες τις συνοικίες της πόλης. Ολόκληρες οικογένειες χάθηκαν μέσα σε μια μέρα και οι ζωντανοί δεν επαρκούσαν πλέον να θάβουν τους νεκρούς… Τέλος από 2.800 άτομα κάθε ηλικίας και φύλου τον Ιούνιο του 1814, εκατόν δέκα μέρες μετά την εισβολή της επιδημίας δεν είχαν μείνει στην πόλη παρά μόνο 130 άτομα, που και εκείνα από τους πόνους έμοιαζαν σαν να τα είχε κυριεύσει μια βλακεία και αναισθησία ζωής. Οι Φιλιάτες κοίτονται τώρα σε ερείπια…».

 (κάτι έχει να πει η διήγηση του Πουκεβίλ, στους ανεμβολίαστους, αρνητές του κορωνοϊου των ημερών μας, που σαν τον Οθωμανό δερβίση μιλούν ξανά για Σατανά, Σιωνιστές, παγκόσμιους συνωμότες, ψεκασμένους κλπ.)

    Συνεχίζοντας την ιστορία του τόπου μας ο συγγραφέας αναφέρεται στο ότι παρά την απελευθέρωση της Ελλάδας το 1828 και τη δημιουργία Ελληνικού κράτους, οι αγάδες των Φιλιατών Ντεμάτες και Σεϊκάτες, ενεργούν σε βάρος των χριστιανών, επιβάλλουν το ¨αγαλίκι¨ και θέλουν τα 16 χωριά της Μουργκάνας να τα κάνουν ¨τσιφλίκια¨. Η αντίδραση των 16 χωριών είναι δυναμική και μακρόχρονη. Δικαιώνονται όμως μετά από 70 χρόνια, το 1930, επί Βενιζέλου.

Πολύτιμο απομεινάρι για την ιστορία των Φιλιατών είναι ένα Μητρώο Αρρένων της πόλης, που ξετρύπωσε τυχαία ο συγγραφέας, που οι 1282 εγγραφές του αρχίζουν το 1829 και τελειώνουν το 1913. Περισσότεροι άρρενες μουσουλμάνοι 723, 542 χριστιανοί και 17 Εβραίοι.

¨Οι Μουσουλμάνοι ομιλούν την ελληνικήν και αλβανικήν. Η τουρκική ουδαμού ακούεται. Τα οικογενειακά επίθετα όλων εχουν ρίζες και καταλήξεις ελληνικάς¨, μας γράφει ο λόγιος Τσαμαντιώτης Νικ. Νίτσος στα 1909. Το μητρώο αυτό είναι μια σπουδαία πηγή για τον ερευνητή του μέλλοντος.

   Ενδιαφέρουσες είναι και οι αναφορές και οι διηγήσεις του για τον ρόλο της τοπικής εκκλησίας και των ξενιτεμένων κυρίως στην Πόλη πατριωτών, για την ίδρυση της Αγίας Τριάδας ¨΄ετει σωτηρίω 1876 Μαΐου 20 ( που ανηγέρθει εκ βάθρων φροντίδι και επιμελεία του Πατριαρχικού Εξάρχου κ. Ηγουμένου Γηρομερίων Παρθενίου και συνδρομητών¨ όπως αναγράφεται στο υπέρθυρο του ναού.

   Βασικός στόχος των ξενιτεμένων ακόμη- βοηθούντος και του ανέμου του διαφωτισμού που έπνεε στην Ευρώπη και μεταλαμπαδεύονταν και στην Ελλάδα- ήταν να ιδρύσουν στο Φιλιάτι- τοπική έδρα των Οθωμανών και φωλιά των εξισλαμισμένων- σχολείο για τη μόρφωση των παιδιών.

   Το 1892 ιδρύεται στην Κωνσταντινούπολη η ¨Φιλεκπαιδευτική Αδελφότητα της Επαρχίας Φιλιατών Η ΑΓΑΠΗ¨ με πρωταρχικό σκοπό την υποστήριξη και ανάταση της παιδείας στην Επαρχία Φιλιατών. ‘Ήδη όμως από το 1866 λειτουργεί το πρώτο δημοτικό σχολείο και το 1880- με το ενδιαφέρον του Ηγούμενου Παρθένιου ¨ιδρύεται εν Φιλιάταις Ζάππειος Κεντρική Αστική Σχολή, με έξοδα των αδελφών Ζάππα.

  Η παιδεία και ο διαφωτισμός των ραγιάδων προγόνων μας κράτησαν ζωντανές και πύρωσαν τις ψυχές τους, με αποτέλεσμα την οργάνωση προαπελευθερωτικών κινήσεων και δράσεων. Από το 1900 σε όλη την περιοχή μας.

   Ο Γρ. Τσόγκας από τη Σαγιάδα, ο Λιώτης Ηγούμενος Δωρ. Μπέσιας, ο Τάσιος Σωτηρίου, ο Μήτρο Γούλας μυούνται στο ¨Ηπειρωτικό Κομιτάτο¨, ο καπ. Κρομμύδας, ο Τζών Κώστας απ’ του Λιά, εξοντώνουν τον Φέζο Γιάνιαρη στη Ρίπεση, οι Κολοβαίοι σκοτώνουν τον Μέτε Ντούτσε ¨κι όλη την παρέα που ‘χε, από κάτω από το Μαρκάτι¨ και στη σκάλα Κεραμίτσας συνάπτει ¨μάχη κρατερά¨ ο Τζων Κώστας (που ήρθε για βοήθεια από την Ν.Αφρική.

                                                ΚΕΦ 3Ο:

   Στις 26 Φεβρουαρίου 1913 απελευθερώθηκαν οι Φιλιάτες. Έχουμε την τύχη να έχουμε μια θαυμάσια περιγραφή της απελευθέρωσης από τον Ξεχωρίτη Μηνά Μπάλλο, 21 χρονών παλικάρι τότε, γραμμένη το 1915, που σαν άλλος Μακρυγιάννης έχει να μας διαφωτίσει για πολλά. Την πρωτοέφερε στο φώς ο συγγραφέας στην εφημερίδα του.

Διαβάζω μερικά αποσπάσματα:

   «Το χωριό μας το Ξέχωρο, το κατείχε ο αγάς Μέτε Τσάνες. Όποτε του γούσταρε έβγαινε στο χωριό και ζητούσε επιβλητικά: «Πο, εσύ θα μου φέρεις έναν τράγο, για το Ρεμεζάνι. Πο, εσύ θα μου φέρεις ένα κριάρι, για την Κουρμπάνη. Πο, θα φέρεις τόσο μέλι για το νταβέτι. Και εσύ θα φέρεις αυτή τη βόϊδι για τη ζευγάρι κι εσύ θα έρχεσαι να δουλέψεις με τη ζευγάρι». Όποιος δεν υπάκουε έβαζε ο αγάς τα παλικάρια του και τον σκότωναν εν ψυχρώ, όπως τον Γρηγόρη Τσιρώνη στη μέση στο χωριό κι όπως και την επίθεση που έκανε στο Γιώρη Μπάλλο. Πήγε να τον σκοτώσει αλλά έγινε το αντίθετο. Ο Γιώρη Μπάλλος έζησε 17 χρόνια φυγόδικος επικηρυγμένος από τον πατέρα του θύματος Ρετζέπη τριακόσια Ναπολεόνια χρυσά όποιος πάει το κεφάλι του Μπάλλου στο Φιλιάτι.

Ο λόχος γύρισε δεξιά παραποτάμια να καταλάβει τα υψώματα της Γρανίτσας. Ένας άλλος λόχος ανέβηκε κατά μέτωπο στα υψώματα του Τάκα με τάξη μάχης και με αποστολή κυκλωτικής κίνησης από αριστερά ανέβηκε η διοίκηση του τάγματος στου Τάκα. Ήχησε η σάλπιγγα προχωρείτε προχωρείτε. Η καμπάνα της Αγίας Τριάδας χτυπούσε χαρμόσυνα ενώ μια άλλη σάλπιγγα ηχούσε στο ύψωμα της Γκόντριζας, συνθηματικά ότι ο στόχος κατελήφθη. Πέντε στρατιώτες ήρθαν στο διοικητή και ανέφεραν ότι ένας λόχος παρελαύνει μέσα στο Φιλιάτι.

Οι αγάδες κάθονταν σε απόσταση και παρακολουθούσαν σικλετισμένοι για το κακό που τους βρήκε και προβληματισμένοι για την μελλοντική στάση του Ελληνικού στρατού. Ένας ραγιάς πήγε στους αγάδες και είπε: «πως το πάθαταν αγάδες και γινήκαταν ραγιάδες»  

Μετά την ιστορική ημέρα της απελευθέρωσης (26 Φεβρουαρίου 1913) άρχισε να πνέει άλλος άνεμος στο Φιλιάτι και στα χωριά. Άμεσα διορίστηκε διοικητικός επίτροπος Φιλιατών ο Θεόδωρος Θεοδωρίδης, μέλος του ¨Ηπειρωτικού Κομιτάτου¨, γραμματέας ο Γρηγόρης Τσόγκας και πρόεδρος των Φιλιατών ο Αναστάσιος Σωτηρίου, δραστήριος πατριώτης και επιχειρηματίας από το Φοινίκι.

   Το Ελληνικό κράτος επεδίωκε ισονομία και ισοπολιτεία μεταξύ των πολιτών του. Οι μουσουλμάνοι των Φιλιατών έγιναν- μη ξεχνάμε- Έλληνες πολίτες Η ισοπολιτεία όμως όπως ήταν φυσικό ενθάρρυνε τους χριστιανούς που είχαν μάθει δούλοι και αποθάρρυνε τους μουσουλμάνους που είχαν μάθει αφέντες.

 Πληθυσμιακά το 1913 οι Φιλιάτες είχαν 2.000κατοίκους, ο Λιάς 1.200 η Πλεσίβιτσα 1.400, ο Τσαμαντάς 1.428 και η Γράβα (Ηγουμενίτσα) 292. Δεν υπήρχαν υποδομές και υδρεύονταν με βαρέλες από πηγάδια (τα γνωστά πούσια).

   Μετά το τέλος των Βαλκανικών πολέμων, του Α’ Παγκόσμιου πόλεμου (1914-18)και τη μικρασιατική εκστρατεία και καταστροφή, ακολούθησε η ανταλλαγή των πληθυσμών το 1923. Οι μουσουλμάνοι όμως της Θεσπρωτίας- καθ’ υπόδειξη της Ιταλικής προπαγάνδας- δηλώσαν Αλβανοί και δεν ανταλλάχτηκαν, παρά ελάχιστοι.

   Η ¨Χρυσή Εποχή¨ των Φιλιατών, κατά τον συγγραφέα, είναι μετά το 1923, στη διάρκεια του μεσοπολέμου. Ξεκίνησαν έργα, φτιάχτηκαν δρόμοι, λειτούργησαν ιδρύματα κ.α. τα οποία συμβάλανε στην ανάπτυξη της πόλης. Και επανέκαμψαν πολλοί ξενιτεμένοι από την Πόλη και την Αμερική, που αγόρασαν κτήματα, τα οποία ξεπουλούσαν οι αγάδες, προκειμένου να επιβιώσουν. Είχαν χάσει πια τα ¨αγαλίκια¨ και τα δοσίματα (κριάρια, τυριά, μέλια) των χωριών και άμαθοι στη δουλειά πέρναγαν δύσκολα.

   Οι δρόμοι από και για τους Φιλιάτες παρέμεναν σε πρωτόγονη κατάσταση, μουλαρόδρομοι για πεζούς και καραβάνια με αγωγιάτες. Το 1934 τέλειωσαν ο αυτοκινητόδρομος Φιλιάτες- Ηγουμενίτσα και Φιλιάτες- Σαγιάδα. Το πρώτο αυτοκίνητο από Σαγιάδα το προϋπάντησαν οι αρχές και πλήθος κόσμου στη Βάναρη που το επευφημούσαν με πανηγυρισμούς. Την Πέμπτη, 31/12/1936 ήρθε το πρώτο αυτοκίνητο με επίσημους από την Ηγουμενίτσα, αφού διεκπεραιώθηκαν στον Καλαμά με το πορθμείο (Λούντρα), ανήλθε στις Κογκέλες δύσκολα και έγινε δεκτό στην πόλη με ενθουσιασμό.

   Η παιδεία βελτιώνονταν. Ιδρύθηκε το 1926 Ημιγυμνάσιο στην πόλη και Διδασκαλείο που έβγαζε Νηπιαγωγούς. Ιδρύονται Εθνικά Οικοτροφεία αρρένων και θηλέων για περίθαλψη των ορφανών των πολέμων και των προσφύγων.

   Το μεγαλύτερο όμως επίτευγμα ήταν η ίδρυση του Νοσοκομείου Φιλιατών. Ήταν ένα όραμα του Πέτρου Μπέμπη- γιατρού και γερουσιαστή- με καταγωγή τον Τσαμαντά. Από το 1929 ο Μπέμπης ίδρυσε Αδελφάτο και διοργάνωσε επιτροπή εράνων. Προσωπικά ο ίδιος γύρισε ¨με το δίσκο της επαιτείας¨, Ελλάδα, Αμερική και Αίγυπτο, με στόχο την συγκέντρωση χρημάτων για την ανέγερση του Νοσοκομείου. Ενέπνευσε τους πατριώτες και όλοι πλούσιοι και φτωχοί συνέδραμαν. Ακόμη προσφέροντας λάδι και καλαμπόκι. Το μεγαλεπήβολο και πρωτοποριακό για την εποχή όνειρο άρχισε το 1932 και εγκαινιάστηκε στα χαλεπά και δίσεκτα χρόνια του 1947. (Δεν έλειψαν ακόμη αυτά τα χρόνια οι φιλαρμονικές και οι αθλητικές ομάδες στην αναπτυσσόμενη πόλη).

   Τα σύννεφα όμως του Β΄ παγκόσμιου πολέμου πυκνώνουν στην περιοχή μας. Ο Μουσολίνι αποβιβάζει δυνάμεις το 1939 στην Αλβανία. Εκμεταλλεύεται την ύπαρξη στη Θεσπρωτία Αλβανοτσάμηδων και επινοούν προβοκάτσιες, όπως ότι οι βάρβαροι Έλληνες δολοφόνησαν τον εθνομάρτυρα Νταούτ Χότζα, ενώ επρόκειτο για έναν επικίνδυνο ληστή, επικηρυχθέντα προ εικοσαετίας και φονευθέντα από Αλβανούς.

   Η πρώτη πόλη που δέχεται την επίθεση στην Ελλάδα, είναι το Φιλιάτι. Εδώ και οι πρώτοι νεκροί από τον βομβαρδισμό. Νεκρός ο πρόεδρος της κοινότητας Φιλιατών Παναγ. Κύρκος και ο γιός του Δημήτρης. ¨Άσμα ηρωικό και πένθιμο¨ ταιριάζει στη μνήμη τους.

   Αντί δικής του περιγραφής των γεγονότων ο συγγραφέας μας, παραθέτει πετυχημένα την περιγραφή από τον αντίπαλο Ιταλό υπολοχαγό Φερδινάνδο

 Καμπιόνε και ¨με τα μάτια ενός παιδιού¨ του Χρυσόστομου Ζούλα, νεαρός τότε έφηβος.

   Τον Απρίλη του 1941 η γερμανική επέμβαση, η ήττα και η συνθηκολόγηση της Ελλάδας, έφεραν πάλι τους Ιταλούς ως κατακτητές της περιοχής μας Μαζί τους και οι Μουσουλμάνοι Τσάμηδες. Στο Φιλιάτι εγκαταστάθηκε η ιταλική κατοχική διοίκηση και το σχολείο τούτο έγινε διοικητήριο τους και μαζί τους εγκαταστάθηκε και η ΤΖΑΝΤΑΡΜΑΡΊΑ ΤΩΝ ΜΟΥΣΟΥΛΜΆΝΩΝ (Η Αλβανική χωροφυλακή τους).

   Ενώ οι Ιταλοί οργάνωναν την παραμονή τους στον τόπο, οι μουσουλμάνοι Τσάμηδες οργάνωναν τα επιτελικά τους σχέδια για προσάρτηση της Θεσπρωτίας στην Αλβανία, με ηγέτες τους αδελφούς Μαζάρ και Νουρή Ντίνο, που ίδρυσαν προς τούτο τη στρατιωτική οργάνωση KSILA (Αλβανικό σύστημα πολιτικής διοίκησης).

   Σε αγαστή συνεργασία και με τους Γερμανούς οι Αλβανοτσάμηδες καίνε χωριά, δολοφονούν χριστιανούς, λεηλατούν, κλέβουν, απειλούν. Το μίσος φουντώνει και η κατάσταση εκτραχύνεται. Όλο το καλοκαίρι του ’44 στο Φιλιάτι επικρατούσε αναβρασμός.

   Στις 22 Σεπτέμβρη του 1944 φεύγουν και οι τελευταίοι Γερμανοί από το Φιλιάτι. Τους δρόμους της διαφυγής πήραν και οι τσάμηδες μουσουλμάνοι. Ουρές με εκατοντάδες άνδρες, γυναίκες, γερόντους και παιδιά, φορτωμένοι με τα πιο πολύτιμα από το βιός τους προχωρούν την οδό της σωτηρίας προς την Αλβανία.

   Ένα κεφάλαιο της τοπικής ιστορίας έκλεινε με τον χειρότερο τρόπο. Οι Τσάμηδες μουσουλμάνοι δεν υπάρχουν πια στο ελληνικό. Τιμωρήθηκαν από τα ελληνικά δικαστήρια ως εγκληματίες πολέμου, προδότες και δοσίλογοι. Τους επεβλήθη η ποινή του θανάτου, στέρηση της ελληνικής ιθαγένειας και δήμευση της περιουσίας τους υπέρ του δημοσίου.

   Η τραγωδία του τόπου συνεχίστηκε με τον αδελφοκτόνο εμφύλιο, τις μάχες στη Μουργκάνα ¨για να χορτάσει το βουνό άγριο πόλεμο κι ο τόπος αδελφικό αίμα¨, ¨χωρίς όφελος για τον κόσμο και τον τόπο, όπως χαρακτηριστικά γράφει ο συγγραφέας μας. Ανταρτόπληκτος κι εγώ τότε στην κοιλιά της μάνας μου από την Κωστάνα στο Φιλιάτι- 6 ώρες με τα πόδια- μαζί με άλλους 8.000 που συσσωρεύτηκαν εδώ και στην Ηγουμενίτσα.

   Στο τελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου- Νεότερα χρόνια- ο συγγραφέας μας αναφέρεται στα χρόνια από το 1950 έως σήμερα. Χρόνια που κύλησαν σχετικά ήρεμα, ειρηνικά και δημιουργικά για την Ελλάδα και τον τόπο- με σκοτεινή παρένθεση την χουντική επταετία και τη μονοπώληση της εθνικοφροσύνης. Πολλοί ανταρτόπληκτοι δεν επέστρεψαν στα χωριά τους τα πέτρινα εκείνα μετεμφυλιακά χρόνια και πήραν το δρόμο της ξενιτιάς, προς τα hot spot (παράγκες εκτός σχεδίου) της Πετρούπολης, των Λιοσίων και των Σούρμενων, διογκώνοντας τη σημερινή ζούγκλα της Αθήνας. Η απαρχή της ερήμωσης της επαρχίας μας είχε επισυμβεί. Πολλοί εγκαταστάθηκαν στα άδεια μουσουλμανικά χωριά, παίρνοντας κλήρους από τον ΣΑΚ.

   Η μετανάστευση προς ¨τις φάμπρικες της Γερμανίας και του Βελγίου τις στοές¨, πολλαπλασιάστηκε. Τα παιδιά με τους παππούδες στο χωριό κι επίσκεψη των γκαστ αρμπάϊτερ γονέων το καλοκαίρι με Mercedes και Opel kadett, με δώρα νάιλον πουκάμισα και μαγνητοφώνια. Ευχή άραγε η κατάρα η μετανάστευση;

   Οι ελπίδες για την ανεύρεση πετρελαίου στο Φιλιάτι το 1964 δεν ευοδώθηκαν. Τα κλωστήρια όμως του φιλιατιώτη Μέτο Λάγια- παρά τον πόλεμο που δέχτηκαν- από το 1976 έως το 1995 έφεραν μια οικονομική και κοινωνική άνθιση στην πόλη που αριθμούσε τότε 3.200 κατοίκους. Σήμερα κατοικούν νυχτερίδες στις τεράστιες εγκαταστάσεις του.

  Ενδιαφέρουσα και ρομαντική είναι η περιγραφή του Γιώργου για την καθημερινότητα στο Φιλιάτι και την αγορά της εποχής του ’50 κι μετά, διανθισμένη από εκφραστικές φωτογραφίες ¨οφθαλμοί γάρ των ώτων αψευδέστεροι μάρτυρες¨. Όπως επίσης ενδιαφέρουσες και γλαφυρές είναι οι ειδήσεις που σταχυολογεί από τις εφημερίδες της εποχής, ¨ΘΕΣΠΡΩΤΙΑ και ¨ΘΕΣΠΡΩΤΙΚΑ ΝΕΑ¨.

   Δεν ξεχνά ακόμη το σπάσιμο μετά από 47 χρόνια των συνόρων με την Αλβανία και την κατακλυσμιαία καταφυγή τους στο Φιλιάτι την πρωτοχρονιά του 1991, Βορειοηπειρωτών και Αλβανών. Την συμπάθεια των Φιλιαταίων στο δράμα τους και την βοήθεια που τους παρασχέθηκε. Πρόβλημα βέβαια που χρονίζει ακόμη.

   Στις ακροτελεύτιες σελίδες του βιβλίου αναφέρεται στον Καλλικρατικό δήμο στα τελευταία χρόνια.  Την ανησυχητική πληθυσμιακή συρρίκνωση, στα υπάρχοντα σχολεία και ιδρύματα, την κλειστή πια Οικοκυρική σχολή, τη σχολή Νοσοκόμων, το Κέντρο Περιβ/κης Εκπαίδευσης που περιθωριοποιήθηκε στη Βρυσέλλα, το αναμορφωμένο πια Νοσοκομείο, το συρρικνωμένο Οικοτροφείο, την αγαπημένη του Μαθητική Εστία με 30 πια τρόφιμους και το Γηροκομείο Φιλιατών, έργο κυρίως ευποιϊας και αγαθοεργίας συμπατριωτών, με πρωτεργάτη τον αείμνηστο δήμαρχο Δημήτριο Λέντζαρη. Το κοινωφελές αυτό ίδρυμα είναι το πιο ουσιώδες κι απαραίτητο για τον τόπο μας καθώς αυτός μετετράπη σε ένα απέραντο Γηροκομείο. Κάθε πονεμένη ψυχή βρίσκει εκεί καταφύγιο και θαλπωρή.

Αναφέρεται ακόμη στην πολιτιστική δραστηριότητα του τόπου:

   Στον πολιτιστικό σύλλογο Φιλιατών, στον ιδρυτή του αείμνηστο Λευτέρη Τσώνη και στους ¨Φίλους των Φιλιατών Λονδίνου¨, τη δουλειά  τους για την ανέγερση του Κέντρου νεότητες και των ¨Βορειοηπειρώτικων σπιτιών¨.

   Τη βιβλιοθήκη των Φιλιατών, ιδρυμένη το 1976 από τους Αδαμάντιο Πεπελάση, Αντώνη Σαμαράκη και Γ. Κουμάντο, επί δημάρχου Σπύρου Φραγκίσκου- βιβλία που αγνοώ σήμερα που βρίσκονται.

   Την Ορχήστρα Φιλιατών, το ΚΙΜΕΘΕ και τους στόχους του, τη θεατρική ομάδα Φιλιατών (όαση μέσα στην πολιτιστική έρημο), την ιστορική φιλαρμονική και το ξαναζωντάνεμα της με τον Κων. Δελή, τον Άρη και τον Ηρακλή.

Ένας πόνος ψυχής όμως παραμένει μέσα του για τη σημερινή εικόνα της πόλης. ¨Έπεσε η ψυχολογία μας, χάσαμε την κοινωνικότητα μας και κλειστήκαμε στον εαυτό μας και στον περίγυρο μας¨, εξομολογείται.

   Κι εμάς πονά η ψυχή βλέποντας τα Πανωχώρια κυρίως να ερημώνουν και να γίνονται σιγά σιγά Βορτόπια.

Φαινόμενα και γεγονότα των τελευταίων ετών που τα ζούμε και τα γνωρίζουμε όλοι μας.

Μακρυγορείν εν ειδόσιν, λοιπόν, ου βουλόμενος¨ και  ολοκληρώνοντας την αδρομερή ξενάγηση μου στο βιβλίο του φίλου και φλογερού πατριώτη Γιώργου Κώτση, θέλω και πάλι να τον συγχαρώ για την συγγραφή και έκδοση του δευτέρου τούτου βιβλίου του για το Φιλιάτι.

Μεθοδικά και οργανωμένα- χρόνια τώρα- συγκέντρωσε ένα πλούσιο υλικό από ποικίλες πηγές και καταγραφές και το κωδικοποίησε σε ένα πλήρες, ενημερωτικό και ευκολοδιάβαστο πόνημα. Σε μια γλώσσα βατή και ένα ύφος απλό και γλαφυρό.

 Επάξια, λοιπόν, μπορεί να μπει, ¨εις των Ιδεών την Πόλιν¨ και στη χορεία των λογίων του τόπου μας.

Σωστά το βιβλίο χαρακτηρίστηκε ¨Πανδέκτης¨ για την ιστορία της περιοχής.

          Πρέπει να βρίσκεται σε κάθε σπίτι Φιλιατιώτη και να μελετηθεί από τα παιδιά και τα εγγόνια του, για γνώση του πονεμένου αλλά ιστορικού τόπου μας.

Γνωρίζοντας τις ρίζες μας οδεύουμε ασφαλέστερα προς το μέλλον και τα επιτεύγματα της ηλεκτρονικής επανάστασης και της τεχνητής νοημοσύνης.

 Μπορεί να αποτελέσει ακόμη έναν καλό οδηγό για την διδασκαλία στα σχολεία της τοπικής μας ιστορίας.

                                     Ευχαριστώ για την προσοχή σας»

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Ετικετοσύννεφο

Αρέσει σε %d bloggers: